Giữ riêng tư trong thời mạng xã hội là chia sẻ có chọn lọc: không đăng nơi ở, lịch trình, tài sản hay trường học của con theo thời gian thực, đăng ảnh chuyến đi sau khi đã về, hỏi ý người khác trước khi đăng ảnh có họ, và luôn nhớ rằng thứ gì đã lên mạng thì rất khó xoá hẳn.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Ngày xưa, các gia đình quyền quý giữ sự riêng tư bằng tường cao, cổng kín, người gác cửa. Ngày nay, cánh cổng quan trọng nhất lại nằm trong chiếc điện thoại của mỗi người. Tập này mình nói về cách giữ cánh cổng ấy, không phải để sống khép kín, mà để sống an toàn và thanh thản hơn.
Vì sao người có điều kiện càng cần kín đáo trên mạng?
Mỗi tấm ảnh, mỗi dòng trạng thái là một mảnh thông tin. Từng mảnh thì vô hại, nhưng ghép lại, người lạ có thể biết bạn sống ở khu nào, con học trường nào, mấy giờ đưa đón, nhà vắng vào những ngày nào, trong nhà có gì đáng giá. Kẻ xấu không cần theo dõi bạn, chỉ cần theo dõi trang cá nhân của bạn.
Nhiều vụ lừa đảo hiện nay dựa trên thông tin công khai: giả làm người quen, nói đúng tên người thân, đúng nơi bạn vừa đi, để chiếm lòng tin. Càng chia sẻ nhiều, kẻ lừa càng có nhiều chất liệu.
Với người có tài sản, có địa vị, rủi ro càng lớn, vì họ là mục tiêu hấp dẫn hơn. Đó là lý do nhiều gia đình thượng lưu trên thế giới gần như không có mặt trên mạng xã hội, hoặc chỉ có tài khoản riêng tư với vài chục người thân.
Kín đáo trên mạng không phải là sợ hãi hay xa lánh. Nó giống như việc bạn không để cửa nhà mở toang khi đi vắng, một thói quen bình thường của người cẩn thận.
Đăng sau, đừng đăng ngay
Đúng vậy, một thói quen đơn giản mà hiệu quả: đăng ảnh chuyến đi sau khi đã về nhà, không đăng ngay khi đang ở đó. Đăng ngay vừa cho người khác biết nhà bạn đang vắng, vừa cho biết bạn đang ở đâu. Đăng sau vài ngày, kỷ niệm vẫn nguyên vẹn mà rủi ro gần như không còn.
Tương tự, tránh đăng địa điểm theo thời gian thực: quán đang ngồi, nhà hàng đang ăn, khách sạn đang ở. Tắt chức năng tự gắn vị trí trong máy ảnh và ứng dụng, vì ảnh có thể mang theo toạ độ mà bạn không để ý.
Để ý cả những chi tiết trong ảnh: số nhà, biển số xe, tên trường trên đồng phục của con, thẻ lên máy bay, giấy tờ trên bàn. Người tinh ý có thể đọc ra rất nhiều từ một góc ảnh tưởng như vô hại.
Một nguyên tắc hay: trước khi đăng, tự hỏi nếu người lạ có ý xấu nhìn thấy tấm ảnh này, họ biết thêm điều gì về mình. Nếu câu trả lời làm bạn không yên, đừng đăng.
Con cái và quyền riêng tư của trẻ
Nói thêm về con cái, vì đây là chỗ nhiều cha mẹ vô tình nhất. Đăng ảnh con là niềm vui tự nhiên, nhưng đứa trẻ không có tiếng nói trong chuyện này. Những tấm ảnh lúc tắm, lúc khóc, lúc xấu hổ, có khi theo đứa trẻ tới tận tuổi trưởng thành, khi bạn bè tìm thấy chúng.
Ngoài ra còn là chuyện an toàn: tên đầy đủ, trường học, lớp học, lịch học thêm của con công khai trên mạng là thông tin quý cho kẻ xấu. Nhiều gia đình chọn không bao giờ đăng mặt con, hoặc chỉ chia sẻ trong nhóm kín gồm người thân.
Khi con đủ lớn, hãy hỏi con trước khi đăng ảnh có con. Đó là bài học sớm về sự đồng thuận và quyền riêng tư, và con sẽ học được cách tôn trọng ảnh của người khác.
Dạy con cách giữ riêng tư của chính mình khi con bắt đầu có tài khoản: không công khai thông tin cá nhân, không kết bạn với người lạ, không chia sẻ ảnh mà mình không muốn cả thế giới thấy.
Tôn trọng riêng tư của người khác
Đúng là giữ riêng tư cũng là tôn trọng riêng tư của người khác. Ở một bữa tiệc, đừng chụp và đăng ảnh khách mà không hỏi. Có người không muốn công khai mình ở đâu, với ai, vì lý do công việc, gia đình hay đơn giản là sở thích. Chủ nhà tinh tế có khi còn dặn trước khách về chuyện chụp ảnh.
Đừng đăng ảnh nhà của người khác, nhất là bên trong, khi chưa được phép. Đừng gắn tên người khác vào ảnh của mình nếu không chắc họ đồng ý.
Những câu chuyện riêng được kể trong bữa tối, những tin nhắn riêng tư, ảnh chụp màn hình cuộc trò chuyện, không bao giờ nên được đưa lên mạng. Người biết giữ chuyện của người khác là người được tin tưởng.
Ở các bữa tiệc thượng lưu trên thế giới, có nơi còn yêu cầu khách gửi điện thoại ở cửa, hoặc dán tem che ống kính. Đó không phải là bí ẩn, mà là sự cam kết cho mọi người được thoải mái là chính mình.
Dọn dẹp dấu vết số
Còn những gì đã đăng từ trước thì sao. Hãy dành một buổi xem lại trang cá nhân của mình như người lạ nhìn vào. Xoá hoặc chuyển sang chế độ riêng tư những bài đăng tiết lộ địa chỉ, tài sản, thông tin của con. Kiểm tra cài đặt quyền riêng tư, ai được xem gì, ai được gắn tên bạn.
Xem lại danh sách bạn bè, những người bạn không còn liên lạc hay không quen thật sự. Không cần phải gay gắt, chỉ cần thu hẹp vòng tròn những người nhìn thấy cuộc sống riêng của bạn.
Dùng mật khẩu mạnh, xác thực hai lớp cho các tài khoản quan trọng. Một tài khoản bị chiếm có thể bị dùng để lừa chính người thân, bạn bè của bạn.
Tối nay, bạn thử mở trang cá nhân của mình ở chế độ người lạ xem, đọc lướt một vòng. Bạn có thể bất ngờ về những gì người ngoài đang biết về mình, và mười lăm phút dọn dẹp có thể giúp bạn yên tâm hơn rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để tài khoản mạng xã hội ở chế độ riêng tư?
Với tài khoản cá nhân, chế độ riêng tư giúp bạn kiểm soát ai thấy những gì. Nếu cần một tài khoản công khai cho công việc, nên tách riêng với tài khoản đời sống cá nhân và gia đình.
Ảnh có thể tiết lộ vị trí của mình không?
Có. Nhiều điện thoại lưu toạ độ vào ảnh, và một số ứng dụng có thể hiển thị vị trí. Hãy tắt chức năng gắn vị trí trong máy ảnh và kiểm tra cài đặt của ứng dụng trước khi đăng.
Đăng ảnh con lên mạng có sao không?
Không phải lúc nào cũng có hại, nhưng nên cân nhắc: tránh ảnh nhạy cảm, tránh lộ trường học và lịch sinh hoạt, ưu tiên chia sẻ trong nhóm người thân. Khi con lớn, hãy hỏi ý con.
Ai đó đăng ảnh mình mà không hỏi thì làm sao?
Bạn có thể nhẹ nhàng nhắn riêng nhờ họ gỡ xuống hoặc che mặt, giải thích lý do. Đa số người sẽ hiểu. Nếu là nội dung xâm phạm nghiêm trọng, có thể báo cáo với nền tảng hoặc hỏi ý kiến luật sư.
Không dùng mạng xã hội có bị lạc hậu không?
Không. Nhiều người chọn dùng rất ít hoặc không dùng mạng xã hội mà vẫn giữ được kết nối tốt qua gặp gỡ, gọi điện, nhắn tin riêng. Điều quan trọng là bạn dùng công cụ theo cách phục vụ cuộc sống của mình.
