Trong gia đình khá giả, dạy con về tiền không phải là dạy tiết kiệm từng đồng, mà là dạy giá trị của công sức, khả năng chờ đợi, trách nhiệm với những gì mình được trao, và niềm vui khi cho đi. Ba công cụ chính là tiền tiêu vặt gắn với trách nhiệm, những công việc thật, và những cuộc trò chuyện thẳng thắn đúng lúc.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Có một nỗi lo chung của nhiều cha mẹ đã vất vả gây dựng: làm sao để con không coi mọi thứ là hiển nhiên. Người xưa có câu giàu không quá ba đời, và một phần lý do nằm ngay ở cách thế hệ sau được dạy về tiền. Tập này mình bàn chuyện đó, không phán xét, không so sánh con nhà ai.
Vì sao con nhà khá giả lại khó học giá trị đồng tiền?
Đứa trẻ lớn lên trong thiếu thốn học về tiền một cách tự nhiên: thấy cha mẹ tính toán, thấy món đồ mình muốn phải chờ, có khi phải đi làm sớm. Còn đứa trẻ lớn lên trong đủ đầy thì thường không thấy được mối nối giữa công sức và đồng tiền. Mọi thứ cứ xuất hiện, như nước chảy ra từ vòi.
Điều nguy hiểm không phải là trẻ được sống sung túc, mà là trẻ không biết mọi thứ ấy từ đâu ra. Khi lớn lên, chúng có thể thiếu khả năng chờ đợi, thiếu sức chịu đựng khi gặp khó, và khó tôn trọng công sức của người khác.
Vì thế với gia đình khá giả, dạy con về tiền cần có chủ ý hơn, vì cuộc sống sẽ không tự dạy thay mình. Cha mẹ phải tạo ra những tình huống mà ở gia đình khác chúng tự đến.
Và không ai dạy được bằng lời nhiều bằng chính cách cha mẹ sống. Con nhìn cách cha mẹ chi tiêu, cách đối xử với người làm, cách nói về tiền, nhiều hơn là nghe lời dặn.
Tiền tiêu vặt gắn với trách nhiệm
Đúng vậy, tiền tiêu vặt là công cụ đơn giản mà hiệu quả, nếu dùng đúng. Thay vì cho con tiền mỗi khi con xin, hãy cho một khoản cố định theo tuần hoặc tháng, phù hợp với tuổi, và để con tự quản lý. Hết tiền trước hạn thì phải chờ, không có khoản bù.
Nhiều gia đình dùng cách ba chiếc hũ: một hũ tiêu, một hũ để dành cho món lớn hơn, một hũ để cho đi. Trẻ nhỏ nhìn thấy tiền chia thành ba phần sẽ hiểu rằng tiền có nhiều mục đích, không chỉ để tiêu ngay.
Món đồ con muốn mà đắt hơn tiền tiêu vặt, hãy để con tự để dành. Khi một đứa trẻ chờ ba tháng để mua được chiếc xe đạp mình chọn, em sẽ giữ gìn nó rất khác chiếc xe được mua ngay hôm sau khi xin.
Để con mắc sai lầm nhỏ với tiền khi còn nhỏ. Mua một món đồ chơi vội rồi hối hận, tiêu hết tiền sớm rồi thiếu, đó là những bài học rẻ nhất mà con sẽ nhớ mãi. Sai lầm với số tiền nhỏ ở tuổi mười dễ chịu hơn nhiều so với sai lầm với số tiền lớn ở tuổi ba mươi.
Để con làm việc thật
Nói thêm về công việc, vì đây là cách mạnh nhất để con hiểu giá trị đồng tiền. Ở nhà, con có những việc phải làm vì là thành viên gia đình, như dọn phòng, rửa bát. Ngoài ra có thể có những việc thêm mà con được trả công, để con thấy mối nối giữa công sức và thu nhập.
Khi con lớn hơn, một công việc làm thêm mùa hè ở bên ngoài gia đình là trải nghiệm rất quý. Phục vụ ở quán cà phê, phụ việc ở cửa hàng, làm tình nguyện viên có trợ cấp. Ở đó con là một nhân viên bình thường, phải đến đúng giờ, nghe lời quản lý, đối diện khách khó tính.
Nhiều gia đình kinh doanh có truyền thống cho con làm việc ở vị trí thấp nhất trong công ty gia đình trước, như một người bình thường, để con hiểu công việc của người khác và được người khác tôn trọng bằng năng lực chứ không bằng họ tên.
Những trải nghiệm ấy dạy con sự tôn trọng với người làm công việc phục vụ, điều mà không bài giảng nào thay thế được.
Nói chuyện tài sản với con: khi nào và thế nào?
Đúng là câu hỏi khó nhất: có nên cho con biết gia đình có bao nhiêu tài sản không. Nhiều gia đình giữ kín hoàn toàn, sợ con ỷ lại. Nhưng giữ kín quá lâu có thể khiến con không được chuẩn bị khi tới lúc phải nhận trách nhiệm.
Cách nhiều gia đình chọn là nói dần theo tuổi. Lúc nhỏ, chỉ cần con biết gia đình mình may mắn hơn nhiều người, và may mắn ấy đến từ công sức của ông bà, cha mẹ. Lớn hơn, con được biết về công việc kinh doanh của gia đình, được tham gia những cuộc trò chuyện về các quyết định. Trưởng thành, con được biết rõ hơn và được chuẩn bị để quản lý.
Điều quan trọng là truyền đi một thông điệp: tài sản là trách nhiệm chứ không chỉ là quyền lợi. Con được thừa hưởng không phải để tiêu, mà để giữ gìn, phát triển và dùng cho những điều tốt.
Cũng nên dạy con về sự kín đáo: không khoe tài sản gia đình với bạn bè, không đem chuyện tiền nong của nhà ra ngoài. Đó vừa là phép lịch sự, vừa là sự an toàn.
Tập cho đi từ khi còn nhỏ
Còn một bài học mà các gia đình tinh hoa thường coi trọng: cho đi. Hũ thứ ba, hũ cho đi, là nơi bắt đầu. Hãy để con tự chọn cho ai, cho việc gì, có thể là một bạn học khó khăn, một mái ấm, một chương trình bảo vệ động vật.
Đưa con đi cùng khi gia đình làm từ thiện, không phải để chụp ảnh, mà để con nhìn thấy, trò chuyện, hiểu cuộc sống của người khác. Một buổi chiều ở mái ấm có thể dạy con nhiều hơn mọi lời giảng về lòng biết ơn.
Khi con lớn hơn, có thể giao cho con một khoản nhỏ của quỹ từ thiện gia đình để con tự tìm hiểu, chọn nơi trao, và báo cáo lại cả nhà. Con học được cách đánh giá, cách hỏi, cách chịu trách nhiệm với đồng tiền cho đi.
Tối nay, bạn thử ngồi với con và cùng chuẩn bị ba chiếc hũ nhỏ. Dán nhãn, chia số tiền tiêu vặt tuần này, và hỏi con muốn hũ cho đi sẽ dành cho ai. Câu trả lời của con có thể làm bạn xúc động.
Câu hỏi thường gặp
Nên cho con tiền tiêu vặt từ mấy tuổi?
Nhiều gia đình bắt đầu khi con biết đếm và hiểu khái niệm mua bán, thường khoảng năm sáu tuổi. Lúc đầu khoản nhỏ, theo tuần, và tăng dần cùng trách nhiệm khi con lớn.
Có nên trả tiền cho con khi con làm việc nhà?
Nhiều chuyên gia khuyên tách hai loại: việc nhà cơ bản con làm vì là thành viên gia đình, không trả tiền; việc thêm vượt mức có thể trả công. Cách này giữ được tinh thần trách nhiệm và vẫn dạy được giá trị công sức.
Làm sao để con không so sánh với bạn bè giàu hơn?
Hãy nói chuyện thẳng với con về giá trị của gia đình mình, rằng mỗi nhà có lựa chọn riêng. Giúp con tìm niềm vui ở những điều không mua được bằng tiền như tình bạn, sở thích, thành tựu của bản thân.
Ông bà cho cháu quá nhiều tiền thì xử lý sao?
Cha mẹ có thể nói chuyện nhẹ nhàng với ông bà về cách dạy con của gia đình, đề nghị ông bà tặng trải nghiệm, sách, hoặc gửi tiền vào quỹ học tập của cháu thay vì cho tiền mặt trực tiếp.
Khi nào nên dạy con về đầu tư?
Khi con đã hiểu tiết kiệm và chi tiêu, thường ở tuổi thiếu niên, có thể giải thích khái niệm lãi kép, rủi ro, sự kiên nhẫn. Nên dạy ở mức nguyên lý và để con hỏi ý kiến người có chuyên môn khi bắt đầu thật sự.
