Trong bữa tiệc trang trọng, chủ tiệc ngồi ở vị trí trung tâm hoặc ở hai đầu bàn, vị khách được trọng nhất ngồi ngay bên phải chủ, và các cặp vợ chồng thường được xếp ngồi tách nhau. Mục đích của cả sơ đồ không phải để phân hạng con người, mà để cuộc trò chuyện chảy đều khắp bàn và không ai bị bỏ rơi.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Tập này mình bước vào phần việc thầm lặng nhất của một bữa tiệc, việc chủ nhà làm từ hôm trước với một tờ giấy và cây bút chì: quyết định ai ngồi cạnh ai. Bữa tiệc vui hay nhạt, nhiều khi đã được định đoạt ngay từ tờ giấy ấy.
Vì sao bên phải chủ tiệc là chỗ danh dự?
Đúng vậy, và gốc gác của nó khá thú vị. Ở nhiều nền văn hoá, bên phải gắn với sự tin cậy, người ta nói cánh tay phải để chỉ người thân tín nhất. Ngồi bên phải chủ tiệc nghĩa là bạn được phục vụ ngay sau chủ hoặc trước cả chủ, được chủ quay sang trò chuyện đầu tiên.
Trong bữa tiệc có cả chủ nhà và bà chủ, hai người thường ngồi đối diện nhau ở hai đầu bàn dài, hoặc đối diện nhau ở giữa hai cạnh dài theo kiểu Pháp. Vị khách nam quan trọng nhất ngồi bên phải bà chủ, vị khách nữ quan trọng nhất ngồi bên phải ông chủ. Như vậy mỗi đầu bàn đều có một trung tâm trò chuyện.
Kiểu ngồi ở giữa cạnh dài được nhiều nhà ưa vì chủ tiệc nhìn được cả bàn, không ai bị đẩy ra rìa xa tít. Bàn càng dài, cách này càng có lợi.
Ai là khách danh dự thì tuỳ dịp: người lớn tuổi nhất, người từ xa tới, người được chúc mừng hôm đó, hay vị khách lần đầu đến nhà. Một chủ nhà tinh tế đôi khi đặt người khách nhút nhát nhất vào chỗ ấy, để họ được chăm sóc nhiều nhất.
Vì sao vợ chồng thường được xếp ngồi tách nhau?
Nói thêm ở chỗ này, vì nhiều người lần đầu gặp thấy hơi lạ. Lý do là vợ chồng đã có cả đời để nói chuyện với nhau ở nhà. Đến bữa tiệc, chủ nhà muốn mỗi người mở thêm một cuộc trò chuyện mới, và người đi cùng cũng được tự do làm quen người khác.
Theo nếp cũ, nam nữ cũng được xếp xen kẽ quanh bàn, để không có một góc toàn đàn ông bàn chuyện làm ăn còn góc kia toàn phụ nữ bị bỏ ngoài. Ngày nay nhiều chủ tiệc không cứng nhắc chuyện nam nữ nữa, nhưng tinh thần xen kẽ vẫn giữ: người hướng nội cạnh người hoạt ngôn, người trong nghề cạnh người ngoài nghề.
Có một ngoại lệ dễ thương mà nhiều nhà vẫn giữ: cặp mới cưới hay mới đính hôn thường được cho ngồi cạnh nhau. Người ta bảo để họ còn được nắm tay dưới gầm bàn.
Còn với khách lần đầu đến, không quen ai, chủ nhà chu đáo luôn xếp họ ngồi cạnh một người mà chủ biết chắc là ấm áp và biết hỏi han. Đó là phép lịch sự không ai nhìn thấy, nhưng người được chăm sẽ nhớ rất lâu.
Bàn tròn kiểu Việt khác bàn dài kiểu Âu ở đâu?
Đúng là ở Việt Nam mình quen bàn tròn hơn, và bàn tròn có cái lý riêng của nó. Bàn tròn không có đầu bàn, ai cũng nhìn thấy mặt nhau, nên nó hợp với bữa tiệc gia đình và tiệc cưới nhiều thế hệ. Chỗ trang trọng nhất thường là chỗ nhìn thẳng ra cửa, quay lưng vào tường hay vào bức hoành phi.
Người lớn tuổi nhất hoặc chủ tiệc ngồi chỗ ấy, hai bên là khách quý theo thứ bậc, người trẻ và người lo việc rót rượu, gắp thức ăn ngồi phía gần cửa, tiện đứng lên đi lại. Cách xếp này có nguồn từ nếp nhà Á Đông, nơi chỗ ngồi gắn với tuổi tác và vai vế.
Bàn tròn có một điểm yếu: bàn to chừng mười người thì người ngồi đối diện ở quá xa để nói chuyện, cuộc trò chuyện tự tách thành hai ba nhóm nhỏ. Chủ tiệc khéo sẽ chia bàn vừa phải, sáu đến tám người, để cả bàn còn chung được một câu chuyện.
Bàn dài kiểu Âu thì ngược lại, mỗi người chủ yếu nói với hai người hai bên và người đối diện. Vì vậy ở bàn dài, chọn người ngồi cạnh nhau quan trọng hơn rất nhiều.
Thẻ tên và cách dẫn khách vào chỗ
Nói sang phần thực hành, khi khách từ tám người trở lên, thẻ tên chỗ ngồi là một món quà cho cả khách lẫn chủ. Khách không phải đứng lúng túng nhìn quanh, còn chủ tránh được cảnh hai người không ưa nhau tự chọn ngồi cạnh nhau.
Thẻ tên viết tay bằng mực, chữ rõ, ghi tên gọi thân mật mà người ấy thích được gọi, đặt phía trên đĩa hoặc cắm trên một giá nhỏ. Với tiệc rất đông có thêm một bảng sơ đồ ở lối vào, khách tìm bàn của mình trước rồi tới bàn mới tìm thẻ.
Một phép lịch sự cũ của khách là không bao giờ đổi thẻ tên. Bạn có thể không vui khi ngồi xa người quen, nhưng đổi chỗ là xoá đi cả buổi chiều suy tính của chủ nhà, và kéo theo một chuỗi xáo trộn cho những người khác.
Chủ nhà thì nên tự dẫn vị khách danh dự tới chỗ, mời khách ngồi trước rồi mình mới ngồi. Ở bữa tiệc trang trọng, nam giới chờ nữ giới bên cạnh ngồi xuống, có khi kéo ghế giúp, rồi mới ngồi.
Khi sơ đồ chỗ ngồi gặp chuyện khó
Còn những ca khó thì sao, vì đời thật hiếm khi gọn như sách. Một vị khách đến muộn mà mọi người đã vào bàn, chủ nhà nên để món đầu tiên cứ diễn ra, giữ nguyên chỗ trống cho người ấy, không bắt cả bàn chờ. Khi họ đến, chủ đứng lên đón ngắn gọn rồi mời ngồi luôn.
Hai người có xích mích mà phải mời cùng lúc, cách tốt nhất là đặt họ ở hai bàn khác nhau hoặc hai đầu bàn, mỗi người đều ngồi cạnh người họ quý. Chủ nhà không có bổn phận hoà giải trong bữa tối, chỉ có bổn phận giữ cho bữa tối êm.
Có khách đột ngột dẫn thêm người, chủ nhà không tỏ ra phiền, lặng lẽ thêm một chỗ ở gần mình hoặc gần người dẫn. Khách lịch sự thì không bao giờ tự ý dẫn thêm người mà không hỏi trước.
Nếu tối nay bạn đãi bạn bè chỉ sáu người, thử dành năm phút nghĩ xem ai nên ngồi cạnh ai. Bạn sẽ ngạc nhiên vì một bữa cơm thường bỗng có không khí của một buổi tiệc.
Câu hỏi thường gặp
Chủ nhà nên ngồi gần bếp hay gần khách quý?
Nếu chủ nhà tự nấu hoặc phải đứng lên trông món, nên ngồi ở chỗ gần lối ra bếp để đi lại không làm phiền ai. Khi có người phục vụ thì chủ nhà ngồi ở vị trí trung tâm, gần khách danh dự.
Tiệc đứng có cần xếp chỗ ngồi không?
Tiệc đứng thường không cần thẻ tên, nhưng chủ nhà vẫn nên chuẩn bị đủ chỗ ngồi cho người lớn tuổi và người mang thai. Có thể đặt vài cụm ghế nhỏ để khách tự nhóm lại trò chuyện.
Trẻ em ngồi ở đâu trong bữa tiệc người lớn?
Trẻ nhỏ nên ngồi cạnh cha hoặc mẹ để được trông. Với bữa tiệc đông có nhiều trẻ, nhiều nhà xếp một bàn riêng cho các bé có người lớn trông, vừa để các bé vui, vừa để bàn người lớn yên tĩnh.
Khách được xếp chỗ không ưng có nên xin đổi không?
Không nên xin đổi trong lúc tiệc. Nếu có lý do chính đáng như sức khoẻ, cần ngồi gần lối đi, bạn nên báo với chủ nhà từ trước khi nhận lời mời để họ sắp xếp.
Tiệc làm ăn có xếp chỗ khác tiệc gia đình không?
Có. Tiệc làm ăn thường xếp theo chức vụ và vai trò trong cuộc gặp, hai bên chủ khách đan xen để trò chuyện. Tiệc gia đình thì ưu tiên tuổi tác và tình thân hơn là chức danh.
