Cơ chế phức tạp của đồng hồ là mọi chức năng nằm ngoài việc chỉ giờ, phút, giây: ô lịch ngày, lịch tuần trăng, bấm giờ, lịch vạn niên, điểm chuông báo giờ và cái lồng xoay mang tên tourbillon. Mỗi chức năng thêm vào là thêm hàng chục, có khi hàng trăm chi tiết nhỏ, và là thước đo tay nghề của người thợ.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Tập trước mình đã nghe trái tim của chiếc đồng hồ cơ. Tập này mình nhìn những thứ người ta khéo léo gắn thêm vào cỗ máy ấy, những thứ ngày nay ít ai cần mà vẫn khiến người ta mê mẩn. Như mọi khi, mình chỉ nói về cơ chế và tay nghề, không nói tên hãng.
Lịch tuần trăng: mặt trăng trên cổ tay
Lịch tuần trăng là một ô nhỏ trên mặt đồng hồ, trong đó một chiếc đĩa vẽ mặt trăng vàng trên nền trời xanh từ từ xoay, cho bạn thấy trăng đang khuyết hay tròn. Với người Việt quen lịch âm, nó gần gũi lạ lùng: liếc cổ tay là biết sắp rằm hay mồng một.
Một tháng âm, tức một vòng trăng từ đầu tới cuối, dài chừng hai mươi chín ngày rưỡi. Cách làm phổ biến là dùng một đĩa có năm mươi chín răng, vẽ hai mặt trăng, mỗi ngày nhích đi một răng. Năm mươi chín ngày là hai vòng trăng, nên mỗi mặt trăng đi hết một chu kỳ trong hai mươi chín ngày rưỡi.
Nhưng tháng trăng thật dài hơn hai mươi chín ngày rưỡi một chút, nên cách đơn giản ấy sai dần, cứ khoảng hơn hai năm rưỡi là lệch một ngày. Những bộ máy công phu dùng bánh răng tính toán tinh hơn, có loại chạy hàng trăm năm mới lệch một ngày.
Lịch tuần trăng gần như vô dụng với đời sống hiện đại, và chính vì thế nó là một thứ thơ mộng thuần tuý. Người ta đeo nó vì thích nhìn trăng.
Bấm giờ và lịch vạn niên
Nói thêm về hai chức năng thực dụng hơn. Bấm giờ là chức năng cho bạn bắt đầu, dừng và đặt lại một kim đo thời gian riêng, độc lập với giờ đang chạy. Nó từng là công cụ của phi công, người đua xe, bác sĩ đếm mạch. Bên trong là một hệ thống đòn bẩy, bánh xe và lò xo phải ăn khớp chính xác tới từng chi tiết.
Khi bấm nút, bạn có thể cảm thấy cái nhấn rõ ràng và nghe tiếng tách nhỏ. Người chơi đồng hồ rất quan tâm cảm giác ấy, nút bấm mượt và chắc là dấu hiệu bộ máy được làm kỹ.
Lịch vạn niên thì thông minh hơn ô lịch thường. Ô lịch thường không biết tháng nào ba mươi ngày, tháng nào ba mươi mốt, nên cuối các tháng ngắn bạn phải chỉnh tay. Lịch vạn niên nhớ hết độ dài các tháng, kể cả tháng hai năm nhuận, nhờ một bộ cam nhỏ quay một vòng mỗi bốn năm.
Nó chạy đúng mà không cần chỉnh cho tới năm hai nghìn một trăm, năm mà theo lịch dương không phải năm nhuận dù chia hết cho bốn. Lúc ấy người đeo sẽ phải nhờ thợ chỉnh một lần, và đó là chuyện của các cháu chắt.
Điểm chuông báo giờ: đồng hồ biết hát
Đúng vậy, và đây là một trong những chức năng khó làm nhất. Khi bạn gạt một cần nhỏ bên hông, đồng hồ điểm giờ bằng tiếng chuông: một âm trầm cho mỗi giờ, một chuỗi hai âm cho mỗi khắc mười lăm phút, một âm cao cho mỗi phút lẻ. Người nghe đếm tiếng là biết giờ chính xác tới từng phút.
Nó ra đời từ thời chưa có đèn điện, khi người ta muốn biết giờ trong bóng tối mà không cần thắp nến. Chiếc đồng hồ bỏ túi trong túi áo có thể nói giờ cho chủ nhân nằm trên giường.
Khó nhất không phải là cơ chế đếm, mà là âm thanh. Những chiếc chuông nhỏ là các sợi thép uốn cong quanh bộ máy, gõ bằng búa tí hon. Người thợ phải chỉnh độ dài, độ dày từng sợi để tiếng chuông trong, ngân và hài hoà, công việc gần với làm nhạc cụ hơn làm máy.
Nhiều người thợ nói rằng hai chiếc đồng hồ điểm chuông không bao giờ hát giống hệt nhau, mỗi chiếc có một giọng riêng.
Tourbillon: chiếc lồng chống trọng lực
Nói sang tourbillon, cái tên nghe nhiều nhất mà ít ai giải thích được. Tourbillon là một chiếc lồng nhỏ chứa cả bánh lắc lẫn bộ thoát, và cả chiếc lồng ấy quay tròn, thường một vòng mỗi phút. Trên mặt đồng hồ, bạn thấy nó như một cơn lốc nhỏ không ngừng xoay.
Nó được một thợ đồng hồ làm việc ở Paris cuối thế kỷ mười tám nghĩ ra và được cấp bằng sáng chế đầu thế kỷ mười chín. Thời ấy người ta mang đồng hồ bỏ túi trong túi áo gi lê, luôn ở tư thế đứng. Trọng lực kéo bánh lắc lệch về một phía, làm đồng hồ chạy sai. Cho bánh lắc quay tròn liên tục thì các sai lệch bù trừ cho nhau.
Trên đồng hồ đeo tay, cổ tay đổi tư thế liên tục, nên nhiều người trong nghề cho rằng lợi ích chống trọng lực của tourbillon không còn lớn như xưa. Giá trị của nó ngày nay chủ yếu nằm ở độ khó chế tác: chiếc lồng phải cực nhẹ mà vững, quay đều mãi không mỏi.
Vì thế người sành coi tourbillon như một màn trình diễn tay nghề hơn là một công cụ, và họ hay nhìn kỹ cách chiếc lồng được hoàn thiện hơn là chỉ cần biết nó có mặt.
Đơn giản hay phức tạp: nên chọn thế nào?
Còn một điều quan trọng cho người mới thích đồng hồ. Phức tạp không có nghĩa là tốt hơn cho bạn. Mỗi chức năng thêm vào là thêm chi tiết có thể hỏng, chi phí bảo dưỡng cao hơn, mặt đồng hồ rối hơn và khó đọc giờ hơn. Nhiều người chơi lâu năm cuối cùng lại quay về chiếc đồng hồ ba kim giản dị.
Có câu nói vui trong giới chơi đồng hồ: cơ chế phức tạp nhất mà bạn dùng hằng ngày chính là ô lịch ngày. Hầu hết những chức năng khác chủ yếu để ngắm và để trân trọng tay nghề.
Nếu thích một chức năng, hãy chọn vì nó có ý nghĩa với bạn. Người hay nấu ăn có thể thích bấm giờ, người yêu thơ yêu trăng có thể thích lịch tuần trăng. Đồng hồ có câu chuyện của riêng mình thì đáng giữ hơn đồng hồ nhiều chức năng.
Lần tới nhìn thấy một chiếc đồng hồ có ô tuần trăng, bạn thử đối chiếu với trăng ngoài trời đêm ấy. Chiếc đồng hồ chạy đúng sẽ cho bạn một cảm giác rất lạ, như cổ tay mình đang nối với bầu trời.
Câu hỏi thường gặp
Đồng hồ có lịch tuần trăng có cần chỉnh không?
Nếu đồng hồ dừng vì không đeo, bạn cần chỉnh lại lịch tuần trăng theo lịch thật, thường bằng một nút nhỏ hoặc núm vặn. Nên làm theo hướng dẫn của bộ máy để tránh chỉnh vào giờ máy đang tự chuyển lịch.
Vì sao không nên chỉnh lịch đồng hồ vào khoảng nửa đêm?
Ở nhiều bộ máy, khoảng thời gian quanh nửa đêm là lúc bánh răng lịch đang ăn khớp để chuyển ngày. Chỉnh tay lúc ấy có thể làm hỏng răng, nên thợ thường khuyên chỉnh lịch khi kim ở khoảng sáu giờ.
Đồng hồ điểm chuông báo giờ có dùng hằng ngày được không?
Dùng được, nhưng đây là cơ chế tinh vi, nên gạt cần nhẹ nhàng và không gạt khi chuông đang điểm. Bảo dưỡng định kỳ ở thợ có kinh nghiệm với loại máy này rất quan trọng.
Tourbillon có giúp đồng hồ chính xác hơn không?
Trên đồng hồ bỏ túi luôn ở tư thế đứng, tourbillon giúp giảm sai lệch do trọng lực. Trên đồng hồ đeo tay, nhiều người trong nghề cho rằng hiệu quả này nhỏ hơn, và độ chính xác phụ thuộc nhiều vào việc chỉnh máy.
Người mới chơi đồng hồ nên bắt đầu thế nào?
Nên bắt đầu bằng việc đọc và đi xem để hiểu các loại máy, rồi chọn một chiếc đơn giản, bền, hợp với sinh hoạt hằng ngày. Hiểu cơ chế trước khi mua giúp bạn chọn theo sở thích thật chứ không theo quảng cáo.
