Đồng hồ cơ chạy bằng năng lượng của một chiếc dây cót được lên căng, rồi nhả ra từng nhịp rất nhỏ nhờ bộ thoát và chiếc bánh lắc dao động đều đặn. Nó kém chính xác hơn đồng hồ chạy pin, nhưng được quý vì là một cỗ máy thủ công nhỏ xíu, có thể sửa chữa và truyền lại qua nhiều đời.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Mình đã hứa sẽ nói về đồng hồ như một nghề thủ công chứ không nói về nhãn hiệu, và tập này mình mở nắp sau của một chiếc đồng hồ cơ, nhìn vào trái tim đang đập bên trong. Bạn sẽ hiểu vì sao người ta có thể ngồi ngắm nó hàng giờ.
Dây cót: nơi giữ năng lượng
Mọi đồng hồ cơ bắt đầu từ một dải kim loại mảnh cuộn tròn trong một chiếc hộp nhỏ, gọi là dây cót. Khi bạn vặn núm, dây cót cuộn chặt lại, giữ năng lượng giống như một chiếc lò xo bị nén. Rồi nó muốn bung ra, và chính sức bung ấy làm cả bộ máy chuyển động.
Nhưng nếu để dây cót bung tự do, nó sẽ nhả hết năng lượng trong vài giây, kim quay tít rồi dừng. Vì vậy cả nghệ thuật làm đồng hồ là bắt dây cót nhả năng lượng thật chậm, thật đều, trong một hai ngày hoặc lâu hơn.
Ở đồng hồ lên dây tay, bạn vặn núm mỗi sáng như một nghi thức nhỏ. Ở đồng hồ tự động, phía sau máy có một quả văng hình bán nguyệt xoay theo cử động cổ tay, lên dây giúp bạn. Đeo đều thì nó chạy mãi, cất tủ vài ngày thì dừng.
Năng lượng từ dây cót đi qua một chuỗi bánh răng, mỗi bánh quay nhanh dần, cuối cùng tới bộ phận quan trọng nhất: bộ thoát.
Bộ thoát và bánh lắc: trái tim đập đều
Đúng vậy, đây là phát minh làm nên đồng hồ cơ. Bộ thoát giống như người gác cửa, mỗi lần chỉ cho bánh răng nhích đi đúng một nấc rồi lại chặn lại. Người gác cửa ấy được điều khiển bởi bánh lắc, một bánh xe nhỏ gắn với sợi dây tóc mảnh như sợi tóc, lắc qua lắc lại đều đặn.
Mỗi lần bánh lắc lắc qua, nó mở cho bộ thoát nhả một nấc, và bộ thoát lại đẩy nhẹ bánh lắc để nó không dừng. Tiếng tích tắc bạn nghe khi áp đồng hồ vào tai chính là tiếng những lần mở chặn ấy.
Nhiều đồng hồ cơ hiện đại có bánh lắc dao động tám nhịp mỗi giây. Vì thế kim giây của đồng hồ cơ không giật từng giây như đồng hồ pin, mà trôi đi gần như liền mạch, nhích tám bước nhỏ trong mỗi giây. Người chơi nhìn kim giây trôi là nhận ra máy cơ ngay.
Độ đều của bánh lắc quyết định đồng hồ chạy đúng hay sai, và nó nhạy với nhiệt độ, với từ trường, với tư thế đeo. Chỉnh cho nó đều là việc của người thợ có tay nghề cao.
Chân kính là gì, vì sao gọi là kính?
Nói thêm về một chi tiết hay bị hiểu lầm: chân kính. Trên mặt sau một số đồng hồ có khắc số chân kính, và nhiều người tưởng đó là đá quý gắn vào cho sang. Thật ra chân kính là những viên hồng ngọc nhỏ xíu, ngày nay là hồng ngọc nhân tạo, dùng làm ổ đỡ cho trục bánh răng quay.
Hồng ngọc rất cứng và trơn, trục kim loại quay trong đó ít bị mòn hơn quay trong lỗ kim loại. Nhờ vậy đồng hồ bền hơn, chạy đều hơn qua nhiều năm. Hồng ngọc nhân tạo được sản xuất từ đầu thế kỷ hai mươi, nên giá trị của nó nằm ở chức năng chứ không ở vật liệu.
Vì thế số chân kính nhiều hơn không có nghĩa đồng hồ quý hơn. Một bộ máy đơn giản chỉ cần chừng mười bảy chân kính ở những chỗ chịu ma sát nhiều nhất. Máy có thêm chức năng phức tạp thì cần nhiều hơn.
Ngày xưa có lúc người ta quảng cáo số chân kính thật lớn như một chiêu bán hàng, gắn cả những viên không có tác dụng. Người sành nhìn vào cách hoàn thiện bộ máy chứ không đếm chân kính.
Đồng hồ pin chính xác hơn, sao người ta vẫn quý đồng hồ cơ?
Đúng là nếu chỉ để xem giờ, đồng hồ cơ thua xa. Đồng hồ pin dùng một tinh thể thạch anh nhỏ rung chính xác ba mươi hai nghìn bảy trăm sáu mươi tám lần mỗi giây khi có dòng điện, nên sai chỉ vài giây mỗi tháng. Đồng hồ cơ tốt có thể sai vài giây mỗi ngày.
Từ cuối thập niên sáu mươi của thế kỷ trước, đồng hồ thạch anh xuất hiện và trong hai thập niên sau đó làm cả ngành đồng hồ cơ lao đao, nhiều xưởng đóng cửa. Nhiều người tưởng đồng hồ cơ sẽ biến mất như đèn dầu.
Nhưng nó không biến mất, vì người ta nhận ra mình quý nó không phải vì độ chính xác. Một chiếc đồng hồ cơ là hàng trăm chi tiết nhỏ được người thợ mài, đánh bóng, lắp ráp, có những chiếc vát cạnh từng chi tiết bằng tay. Nó sống bằng năng lượng của chính người đeo.
Và nó sửa được. Một chiếc đồng hồ cơ bảo dưỡng tốt có thể chạy cả trăm năm, từ ông sang cha, từ cha sang con. Món đồ điện tử hiếm khi sống được tới thế hệ thứ hai.
Nhìn một bộ máy đẹp như thế nào?
Còn khi được ai đó cho xem mặt sau trong suốt của một chiếc đồng hồ cơ, bạn nhìn vào đâu. Trước hết là những đường vân trang trí: những sọc sóng song song như mặt nước gợn, những vòng tròn nhỏ chồng lên nhau như vảy cá. Chúng được tạo bằng tay hoặc máy, để làm đẹp và giữ bụi.
Kế đến là cạnh của các chi tiết. Ở bộ máy được hoàn thiện cao, các cạnh được vát chéo và đánh bóng sáng loáng, bắt ánh sáng thành những đường chỉ. Vát một góc nhọn vào trong bằng tay là việc chỉ thợ giỏi làm được và tốn rất nhiều giờ.
Rồi đến những con ốc nhỏ màu xanh biếc, màu ấy có được nhờ nung thép tới đúng nhiệt độ, và nhịp lắc của bánh lắc. Ngồi nhìn bánh lắc lắc đều trong vài phút là một thú vui tĩnh lặng lạ lùng.
Nếu nhà bạn còn giữ một chiếc đồng hồ cơ cũ của ông bà, thử lên dây cho nó và áp vào tai nghe tiếng tích tắc. Có khi đó là âm thanh đã có mặt trong nhà bạn từ trước khi bạn ra đời.
Câu hỏi thường gặp
Đồng hồ cơ tự động có cần lên dây tay không?
Đồng hồ tự động lên dây nhờ cử động cổ tay, nhưng nếu đã dừng do để lâu, bạn nên vặn núm vài chục vòng cho đồng hồ có đủ năng lượng ban đầu rồi mới chỉnh giờ. Đeo đều mỗi ngày thì thường không cần lên tay.
Đồng hồ cơ sai bao nhiêu giây một ngày là bình thường?
Tuỳ bộ máy, đồng hồ cơ thông thường sai trong khoảng vài giây đến vài chục giây mỗi ngày. Đồng hồ được kiểm định độ chính xác thì sai ít hơn. Nếu sai nhiều bất thường, có thể máy bị nhiễm từ hoặc cần bảo dưỡng.
Để đồng hồ cơ gần điện thoại có sao không?
Từ trường mạnh từ loa, nam châm túi xách hay một số thiết bị có thể làm dây tóc bị nhiễm từ, khiến đồng hồ chạy nhanh bất thường. Thợ đồng hồ khử từ được khá nhanh, nhưng tốt nhất đừng đặt đồng hồ sát nam châm.
Vì sao kim giây đồng hồ cơ trôi liền mà không giật?
Bánh lắc của đồng hồ cơ dao động nhiều nhịp mỗi giây, mỗi nhịp kim giây nhích một bước rất nhỏ. Mắt thường thấy kim trôi gần như liền mạch, khác với đồng hồ pin nhảy đúng một bước mỗi giây.
Đồng hồ cơ có chống nước không?
Có những đồng hồ cơ được thiết kế chống nước tốt, nhưng khả năng ấy giảm dần theo thời gian vì gioăng cao su lão hoá. Nên kiểm tra độ kín khi bảo dưỡng và tránh vặn núm khi tay ướt.
