Kim cương được đánh giá theo bốn tiêu chí: giác cắt, màu, độ tinh khiết và trọng lượng tính bằng carat. Trong bốn thứ ấy, giác cắt là thứ quyết định viên đá lấp lánh tới mức nào, còn giấy kiểm định của một phòng thí nghiệm độc lập là nơi ghi lại cả bốn để người mua không phải tin vào lời người bán.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Tập này mình không bàn chuyện kim cương to hay nhỏ, đắt hay rẻ, mà học cách nhìn một viên đá như người thợ kim hoàn nhìn nó. Biết nhìn rồi, bạn sẽ thấy một viên nhỏ cắt khéo có khi đẹp hơn hẳn một viên to cắt vụng.
Giác cắt: vì sao nó quan trọng nhất?
Kim cương thô lấy từ mỏ trông khá mờ đục, giống một viên sỏi thuỷ tinh. Cái lấp lánh làm người ta mê là do người thợ cắt mài tạo ra. Giác cắt là các mặt phẳng nhỏ được mài trên viên đá, và quan trọng hơn là tỉ lệ giữa chúng: viên đá cao hay thấp, mặt trên rộng hay hẹp, các góc nghiêng bao nhiêu.
Khi cắt đúng tỉ lệ, ánh sáng đi vào mặt trên, phản xạ qua lại bên trong rồi bật ngược ra phía mắt người nhìn. Cắt quá nông hay quá sâu, ánh sáng lọt mất ra phía đáy, viên đá trông tối ở giữa dù màu và độ tinh khiết đều tốt.
Kiểu cắt tròn quen thuộc nhất thường có năm mươi bảy hoặc năm mươi tám mặt. Ngoài ra còn các kiểu cắt hình giọt nước, hình chữ nhật bậc thang, hình trái tim, mỗi kiểu có vẻ đẹp riêng. Kiểu bậc thang ít lấp lánh hơn nhưng cho cảm giác trong veo như mặt nước.
Người thợ cắt luôn phải lựa chọn giữa giữ trọng lượng và cắt cho đẹp. Cắt sâu hơn thì viên đá nặng hơn, bán được theo carat cao hơn, nhưng kém lấp lánh. Người sành thường sẵn lòng nhận viên nhỏ hơn mà cắt chuẩn.
Màu và độ tinh khiết đọc thế nào?
Đúng vậy, hai tiêu chí tiếp theo thì có thang đo khá rõ. Màu của kim cương trắng được xếp theo chữ cái, bắt đầu từ chữ D là hoàn toàn không màu, đi dần xuống, càng về sau càng phớt vàng. Khác biệt giữa các bậc gần nhau rất nhỏ, nhiều khi chỉ thấy được khi đặt cạnh viên mẫu dưới ánh sáng chuẩn.
Ngoài thang ấy còn có kim cương màu thật sự như hồng, xanh, vàng đậm. Đó là một thế giới khác, hiếm hơn nhiều và được đánh giá theo cách riêng.
Độ tinh khiết nói về những vết nhỏ bên trong hay trên bề mặt viên đá, người ta gọi là tạp chất, thường là tinh thể khoáng nhỏ hay vết nứt li ti hình thành khi kim cương lớn lên sâu dưới lòng đất. Thang đo đi từ không tì vết khi soi dưới kính phóng đại mười lần, xuống tới có tạp chất thấy được bằng mắt thường.
Điều người sành hay nói: phần lớn tạp chất ở các bậc giữa không thấy được bằng mắt thường khi đeo. Trả thêm để có viên hoàn toàn không tì vết là trả cho điều mà chỉ chiếc kính lúp biết.
Carat là gì, vì sao viên to chưa chắc đẹp?
Nói thêm về carat, đơn vị nhiều người hiểu lầm là kích thước. Carat là đơn vị trọng lượng, một carat bằng hai trăm mi li gam, tức một phần năm của một gam. Người ta thường kể rằng xưa kia dân buôn đá quý dùng hạt của một loại cây làm quả cân vì chúng nặng khá đều nhau.
Hai viên cùng một carat có thể trông to nhỏ khác nhau, tuỳ cách cắt. Viên cắt sâu dồn trọng lượng xuống đáy nên mặt trên trông nhỏ, viên cắt chuẩn trông to vừa phải và sáng hơn.
Giá trị của kim cương không tăng đều theo trọng lượng, vì viên đá lớn hiếm hơn nhiều so với viên nhỏ. Đây là lý do một viên lớn có thể quý hơn hẳn hai viên nhỏ cộng lại.
Với nhẫn đeo hằng ngày, kích thước nên hợp với bàn tay và thói quen. Một viên quá lớn trên ngón tay mảnh dễ va đập, dễ mắc vào áo, và đôi khi làm người đeo ngại ngần chứ không thoải mái.
Kim cương nhân tạo khác kim cương tự nhiên thế nào?
Đúng là đây là câu hỏi lớn của nghề kim hoàn hôm nay. Kim cương tạo trong phòng thí nghiệm là kim cương thật về mặt hoá học và vật lý, cùng là các nguyên tử các bon xếp theo cùng một cấu trúc, cùng độ cứng, cùng độ lấp lánh. Nó không phải đá giả như thuỷ tinh hay các loại đá mô phỏng khác.
Bằng mắt thường, kể cả mắt thợ lâu năm, rất khó phân biệt. Phải có máy móc chuyên dụng ở phòng kiểm định mới xác định được nguồn gốc. Vì thế việc người bán ghi rõ đây là kim cương tự nhiên hay nhân tạo là yêu cầu đạo đức của nghề.
Ai chọn loại nào là chuyện giá trị riêng. Có người quý kim cương tự nhiên vì nó mất hàng triệu năm hình thành dưới lòng đất. Có người chọn kim cương nhân tạo vì không phải đào mỏ.
Về nguồn gốc kim cương tự nhiên, từ đầu những năm hai nghìn đã có một quy trình chứng nhận quốc tế nhằm ngăn kim cương khai thác ở vùng xung đột vũ trang lọt vào thị trường. Hỏi về nguồn gốc là câu hỏi chính đáng của người mua.
Đọc giấy kiểm định như người trong nghề
Còn tờ giấy đi kèm viên đá, thứ mà nhiều người cất kỹ mà chưa từng đọc. Giấy kiểm định đáng tin là giấy do một phòng thí nghiệm đá quý độc lập cấp, không phải giấy của chính cửa hàng tự in. Trên đó ghi trọng lượng, kích thước đo được, màu, độ tinh khiết, đánh giá giác cắt, và thường có sơ đồ vị trí tạp chất.
Nhiều viên đá còn có số kiểm định khắc bằng tia la de rất nhỏ ở vành đai, phần viền mỏng quanh viên đá. Bạn có thể nhờ thợ soi kính lúp để đối chiếu số khắc với số trên giấy, chắc chắn viên trong nhẫn đúng là viên được kiểm định.
Giấy cũng ghi rõ đá tự nhiên hay nhân tạo, và có xử lý gì không, ví dụ làm đầy vết nứt hay chiếu xạ đổi màu. Đá đã qua xử lý không phải đá giả, nhưng người mua cần được biết.
Nếu nhà bạn có món trang sức kim cương cũ không có giấy, bạn hoàn toàn có thể mang đến một phòng kiểm định để đánh giá. Biết rõ món đồ mình đang giữ là bước đầu của việc giữ gìn nó.
Câu hỏi thường gặp
Kim cương có vỡ được không?
Kim cương rất cứng, khó trầy xước, nhưng nó có thể sứt mẻ hoặc vỡ nếu bị va đập mạnh đúng góc. Vì vậy nên tháo nhẫn khi làm việc nặng, chơi thể thao hay làm vườn.
Kim cương có huỳnh quang là tốt hay xấu?
Một số kim cương phát sáng màu xanh nhạt dưới đèn cực tím, gọi là huỳnh quang. Với đa số viên đá, điều này không ảnh hưởng tới vẻ đẹp dưới ánh sáng thường, chỉ số ít trường hợp huỳnh quang mạnh làm đá trông hơi mờ.
Làm sạch nhẫn kim cương ở nhà thế nào?
Ngâm nhẫn vào nước ấm pha chút xà phòng nhẹ, chải nhẹ phía dưới viên đá bằng bàn chải mềm, tráng sạch và lau khô. Dầu da và kem dưỡng bám ở đáy viên đá là nguyên nhân chính khiến kim cương bớt lấp lánh.
Giấy kiểm định có hết hạn không?
Giấy kiểm định không có hạn dùng, vì đặc điểm của viên đá không thay đổi. Nhưng nếu viên đá bị sứt mẻ hay được mài lại, thông tin trên giấy không còn đúng và nên kiểm định lại.
Kim cương có phải lúc nào cũng là đá cưới?
Không. Phong tục dùng nhẫn kim cương làm nhẫn đính hôn phổ biến mạnh ở phương Tây trong thế kỷ hai mươi. Ở nhiều nền văn hoá, kể cả Việt Nam xưa, vàng và các loại đá khác mới là trang sức cưới truyền thống.
