Lập di chúc sớm, rõ ràng và đúng thủ tục là món quà bình yên cho cả nhà, vì nó giúp ý nguyện của mình được thực hiện đúng và giảm nguy cơ tranh chấp. Đi kèm di chúc là một danh mục tài sản, giấy tờ được cất ở một chỗ, một người đáng tin biết nơi cất, và những cuộc trò chuyện thẳng thắn khi mình còn có thể.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Ở nhiều gia đình Việt, nói chuyện di chúc vẫn bị coi là xui xẻo, là trù ẻo. Nhưng những gia đình giữ được hoà khí qua nhiều thế hệ lại thường là những gia đình nói chuyện này sớm nhất. Tập này mình nói ở mức chung, vì quy định cụ thể và hoàn cảnh mỗi nhà khác nhau, bạn cần hỏi luật sư hoặc công chứng viên.
Vì sao nên lập di chúc khi còn khoẻ mạnh?
Lý do đầu tiên là di chúc lập khi minh mẫn, khoẻ mạnh, không bị ai thúc ép thì khó bị nghi ngờ. Nhiều tranh chấp thừa kế xoay quanh câu hỏi người lập di chúc lúc ấy có còn tỉnh táo không, có bị ai ép buộc không. Lập sớm, đúng thủ tục là cách bảo vệ chính ý nguyện của mình.
Lý do thứ hai là không ai biết trước ngày mai. Tai nạn, bệnh tật có thể đến bất ngờ, và khi ấy có thể đã quá muộn để nói ra mong muốn. Di chúc không làm ai chết sớm hơn, nó chỉ làm cho người ở lại bớt khổ hơn.
Lý do thứ ba là cơ hội giải thích. Khi lập di chúc sớm, bạn còn thời gian nói chuyện với các con, giải thích vì sao mình quyết định như vậy. Một quyết định được giải thích bằng lời của cha mẹ dễ được chấp nhận hơn nhiều so với một tờ giấy được mở ra sau đám tang.
Di chúc cũng có thể sửa đổi, bổ sung, thay thế khi hoàn cảnh thay đổi. Lập sớm không có nghĩa là cố định mãi mãi.
Di chúc có những hình thức nào?
Đúng vậy, ở mức chung, pháp luật Việt Nam có quy định về các hình thức di chúc, phổ biến nhất là di chúc bằng văn bản. Di chúc văn bản có thể có hoặc không có công chứng, chứng thực, có thể có người làm chứng, và mỗi trường hợp cần đáp ứng những điều kiện nhất định để có hiệu lực.
Di chúc miệng chỉ được chấp nhận trong một số trường hợp đặc biệt, khi tính mạng bị đe doạ mà không thể lập di chúc bằng văn bản, và cũng phải đáp ứng điều kiện chặt chẽ. Vì thế không nên trông cậy vào những lời dặn miệng.
Công chứng hoặc chứng thực di chúc giúp tăng tính chắc chắn, vì công chứng viên kiểm tra năng lực và sự tự nguyện của người lập. Nhiều gia đình chọn cách này để tránh tranh cãi về sau.
Mình không nêu chi tiết từng điều luật ở đây, vì quy định có thể thay đổi và mỗi trường hợp có đặc thù riêng. Hãy đến văn phòng công chứng hoặc gặp luật sư để được hướng dẫn đúng với hoàn cảnh của mình.
Khi không có di chúc thì chuyện gì xảy ra?
Nói thêm về trường hợp ngược lại, vì rất nhiều gia đình Việt rơi vào đây. Khi một người qua đời mà không để lại di chúc hợp lệ, tài sản được chia theo pháp luật. Pháp luật xác định những người thừa kế theo thứ tự ưu tiên, gọi là các hàng thừa kế, với hàng đầu tiên thường gồm vợ hoặc chồng, cha mẹ và con của người mất.
Chia theo pháp luật nghe có vẻ công bằng, nhưng nhiều khi nó không đúng với mong muốn của người mất. Có thể người mất muốn để lại nhiều hơn cho người con đã chăm sóc mình, hay muốn dành một phần cho cháu, cho việc từ thiện. Không có di chúc thì những mong muốn ấy không được tính tới.
Pháp luật cũng có quy định bảo vệ một số người thân nhất định, cho họ được hưởng một phần di sản dù di chúc không nhắc tới họ. Đây là lý do khi lập di chúc nên hỏi luật sư, để di chúc không vô tình mâu thuẫn với quy định.
Thủ tục chia thừa kế theo pháp luật cũng thường dài hơn, cần sự đồng thuận của nhiều người, và chỉ một người không đồng ý là mọi thứ có thể kéo dài nhiều năm.
Danh mục tài sản và tài sản số
Đúng là một di chúc tốt cần đi kèm một việc ít ai làm: lập danh mục tài sản. Nhà đất, sổ đỏ để ở đâu, tài khoản ngân hàng nào, sổ tiết kiệm, cổ phần, bảo hiểm, đồ quý giá, những khoản cho vay hay khoản nợ. Không ít gia đình phát hiện ra những tài sản của người mất nhiều năm sau, hoặc không bao giờ biết.
Ngày nay còn có tài sản số: tài khoản thư điện tử, mạng xã hội, ảnh trên mạng, ví điện tử, tên miền, những tài khoản trực tuyến khác. Nếu không ai biết thông tin đăng nhập hay cách xử lý, những tài sản ấy có thể bị khoá vĩnh viễn, kể cả những bức ảnh gia đình quý giá.
Danh mục này không nhất thiết nằm trong di chúc, vì tài sản thay đổi thường xuyên. Nhiều người giữ một bản riêng, cập nhật mỗi năm, cất ở nơi an toàn và cho một người đáng tin biết chỗ cất. Thông tin đăng nhập cần được bảo vệ cẩn thận, không ghi bừa ra giấy để ở nơi ai cũng thấy.
Kèm theo có thể là một lá thư bày tỏ mong muốn, không mang tính pháp lý, nói những điều mà văn bản pháp lý không nói được: lời dặn các con thương nhau, mong muốn về đám tang, về những món đồ có ý nghĩa tình cảm.
Nói chuyện với các con như thế nào?
Còn phần khó nhất về cảm xúc: nói chuyện với các con. Hãy chọn một lúc bình yên, không phải lúc đang ốm đau hay vừa có chuyện buồn. Có thể bắt đầu bằng câu chuyện về chính mình: cha mẹ muốn chuẩn bị để sau này các con không phải bối rối.
Giải thích những nguyên tắc chính và lý do, nhất là khi phân chia không đều. Có thể một người con đã được giúp nhiều khi mua nhà, một người con khác chăm sóc cha mẹ nhiều năm. Khi lý do được nói ra, sự khác biệt dễ được thông cảm hơn.
Lắng nghe các con. Có khi con không muốn một tài sản mà cha mẹ định để lại, và muốn một món đồ kỷ niệm mà cha mẹ không ngờ. Một cuộc trò chuyện có thể giúp di chúc gần với mong muốn thật của cả nhà hơn.
Tuần này, bạn thử bắt đầu bằng một việc nhỏ: lập danh mục những giấy tờ quan trọng của gia đình và ghi chỗ cất. Một buổi tối thôi, nhưng đó là bước đầu tiên của một sự chuẩn bị mà người thân sẽ biết ơn.
Câu hỏi thường gặp
Di chúc viết tay có hợp lệ không?
Di chúc viết tay có thể hợp lệ nếu đáp ứng các điều kiện về hình thức và nội dung theo quy định pháp luật. Để chắc chắn, nên hỏi công chứng viên hoặc luật sư và cân nhắc công chứng để tránh tranh cãi.
Có thể thay đổi di chúc đã lập không?
Người lập di chúc có thể sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc huỷ bỏ di chúc khi còn sống và minh mẫn. Nên làm theo đúng thủ tục và lưu ý di chúc nào là bản có hiệu lực sau cùng.
Nên cất di chúc ở đâu?
Có thể gửi tại văn phòng công chứng, nhờ người đáng tin giữ, hoặc cất ở nơi an toàn trong nhà và báo cho người thân biết chỗ cất. Điều quan trọng là khi cần, di chúc được tìm thấy.
Người già có nên để con quyết định thay về tài sản?
Người lớn tuổi có quyền tự quyết về tài sản của mình khi còn minh mẫn. Lắng nghe ý kiến của con là tốt, nhưng quyết định cuối cùng là của người sở hữu, và di chúc nên được lập trong sự tự nguyện.
Làm sao giảm nguy cơ tranh chấp thừa kế?
Lập di chúc rõ ràng, đúng thủ tục, giải thích lý do với các con, cập nhật khi hoàn cảnh thay đổi và giữ giấy tờ đầy đủ. Sự minh bạch và trò chuyện sớm là cách phòng tranh chấp hiệu quả nhất.
