Hiến chương gia đình là một văn bản cả nhà cùng soạn, ghi lại những giá trị chung, cách ra quyết định, ai được tham gia vào công việc của gia đình, cách giải quyết bất đồng và cách chuẩn bị cho thế hệ sau. Nó thường không thay thế giấy tờ pháp lý, mà là bản thoả thuận về cách cả nhà sống và làm việc cùng nhau.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Tập trước mình đã nói rằng bất hoà là một trong những lý do lớn nhất khiến cơ nghiệp gia đình tan vỡ. Tập này mình nói về công cụ mà nhiều gia đình trên thế giới dùng để phòng điều đó. Như mọi khi, mình chỉ nói ở mức cơ chế, còn việc soạn giấy tờ pháp lý thì cần luật sư.
Hiến chương gia đình là gì và không là gì?
Hãy hình dung hiến chương gia đình như một bản gia huấn thời hiện đại. Người Việt xưa có truyền thống gia huấn, những lời dạy của ông cha về cách sống, cách làm người, được truyền qua các thế hệ. Hiến chương gia đình kế thừa tinh thần ấy, nhưng thêm vào những quy tắc cụ thể về tài sản và công việc chung.
Văn bản này thường bắt đầu bằng câu chuyện của gia đình: ai là người lập nghiệp, đã vượt qua những gì, điều gì làm nên gia đình. Rồi đến những giá trị mà cả nhà cam kết giữ, như chữ tín, sự chăm chỉ, sự đoàn kết, trách nhiệm với cộng đồng.
Phần tiếp theo là những quy tắc: ai được làm việc trong doanh nghiệp gia đình và với điều kiện gì, các quyết định lớn được đưa ra thế nào, lợi nhuận được chia ra sao, khi có bất đồng thì giải quyết theo trình tự nào.
Điều cần nói rõ: ở nhiều nơi, hiến chương gia đình không có giá trị pháp lý ràng buộc như một hợp đồng. Những thoả thuận về sở hữu, thừa kế cần được thể hiện trong giấy tờ pháp lý riêng, do luật sư và công chứng viên giúp soạn.
Soạn hiến chương: quá trình quan trọng hơn văn bản
Đúng vậy, điều nhiều gia đình nhận ra là giá trị lớn nhất nằm ở quá trình soạn chứ không ở tờ giấy cuối cùng. Để viết được, cả nhà phải ngồi lại, nói thật với nhau về mong muốn, nỗi lo, những điều chưa từng dám nói. Đó có thể là lần đầu tiên các anh chị em bàn về tương lai một cách nghiêm túc.
Quá trình này nên có sự tham gia của nhiều thế hệ. Người lớn tuổi kể câu chuyện và giá trị, thế hệ giữa đóng góp kinh nghiệm thực tế, thế hệ trẻ nói lên nguyện vọng của mình. Một văn bản chỉ do một người viết rồi bắt cả nhà ký sẽ không có sức sống.
Có thể mất nhiều tháng, nhiều buổi họp mới hoàn thành. Có những chủ đề nhạy cảm như vai trò của con dâu, con rể, chuyện ai được giữ vị trí lãnh đạo, chuyện một người muốn rút phần của mình ra. Đừng vội.
Nhiều gia đình mời một người điều phối bên ngoài, có kinh nghiệm làm việc với gia đình, để giữ cho các cuộc trò chuyện công bằng. Người ngoài có thể nói những điều mà người trong nhà ngại nói, và giúp mọi người lắng nghe nhau.
Họp gia đình: thói quen giữ cho cả nhà gần nhau
Nói thêm về họp gia đình, công cụ đơn giản mà nhiều nhà bỏ quên. Họp gia đình không phải là bữa giỗ, bữa Tết, nơi mọi người gặp nhau nhưng không bàn chuyện gì nghiêm túc. Đó là những buổi gặp có chương trình, định kỳ, có thể mỗi năm một hai lần, để cả nhà cùng biết tình hình chung.
Trong buổi họp, người phụ trách báo cáo về tài sản chung, về công việc kinh doanh, ở mức phù hợp với từng thành viên. Cả nhà bàn những quyết định lớn, những dự định cho thế hệ sau, những hoạt động từ thiện chung.
Với gia đình lớn nhiều nhánh, nhiều nhà lập một hội đồng gia đình nhỏ, gồm đại diện các nhánh, họp thường xuyên hơn để lo công việc, rồi báo cáo lại trong buổi họp lớn của toàn gia đình.
Phần quan trọng không kém là phần gắn kết: một chuyến đi chung, một buổi kể chuyện về ông bà, một hoạt động cho trẻ con. Họp gia đình chỉ toàn số liệu sẽ nhanh chóng thành gánh nặng mà không ai muốn đến.
Những quy tắc mà gia đình hay cần nhất
Đúng là mỗi gia đình một hoàn cảnh, nhưng có vài câu hỏi mà hầu hết các bản hiến chương đều phải trả lời. Thứ nhất, thành viên gia đình muốn làm việc trong doanh nghiệp chung cần điều kiện gì: bằng cấp, kinh nghiệm làm ở nơi khác bao lâu, vào vị trí nào, ai đánh giá.
Thứ hai, khi một thành viên muốn bán phần của mình, gia đình có quyền mua trước không, định giá thế nào. Thứ ba, khi có bất đồng không giải quyết được, sẽ đưa ra ai phân xử, theo trình tự nào, trước khi tính tới con đường pháp lý.
Thứ tư, con dâu, con rể có vai trò gì trong các buổi họp, các quyết định. Đây là câu hỏi tế nhị, và mỗi gia đình có câu trả lời riêng, nhưng không trả lời thì sau này dễ thành mâu thuẫn.
Thứ năm, hiến chương được sửa đổi thế nào. Một văn bản không bao giờ được xem lại sẽ trở nên lỗi thời khi gia đình thay đổi. Nhiều gia đình xem lại sau mỗi vài năm.
Bắt đầu từ đâu nếu gia đình còn nhỏ?
Còn nếu gia đình bạn chưa có doanh nghiệp lớn hay tài sản lớn, những ý tưởng này vẫn có ích. Bất kỳ gia đình nào cũng có giá trị muốn truyền lại, có những quyết định chung, có nguy cơ hiểu lầm. Một bản gia huấn ngắn, vài trang, viết tay, cũng đã là một khởi đầu.
Bạn có thể bắt đầu bằng một buổi họp gia đình nhỏ mỗi năm, vào dịp Tết chẳng hạn, khi cả nhà quây quần. Dành một giờ để cùng nhìn lại năm qua, cùng đặt dự định cho năm tới, cùng lắng nghe con cháu.
Ghi lại câu chuyện của gia đình khi người lớn tuổi còn khoẻ để kể. Ông bà đã lập nghiệp thế nào, đã vượt qua những khó khăn gì, điều gì ông bà mong cho con cháu. Những trang ấy sau này sẽ là phần mở đầu quý nhất của bất kỳ bản hiến chương nào.
Tết này, bạn thử đề nghị cả nhà dành một giờ, sau bữa cơm, để mỗi người nói một điều mình muốn gia đình giữ mãi. Ghi lại hết. Có khi đó chính là trang đầu tiên của gia huấn nhà bạn.
Câu hỏi thường gặp
Hiến chương gia đình có bắt buộc phải tuân theo không?
Ở nhiều nơi, hiến chương gia đình mang tính cam kết đạo đức và thoả thuận nội bộ hơn là ràng buộc pháp lý. Những nội dung cần có hiệu lực pháp lý nên được thể hiện trong văn bản pháp lý riêng với sự giúp đỡ của luật sư.
Gia đình nhỏ có cần hiến chương không?
Không bắt buộc, nhưng một bản ghi chép về giá trị và mong muốn của gia đình vẫn rất có ích. Nó giúp con cháu hiểu ông bà, cha mẹ mong điều gì, và giảm hiểu lầm khi có những quyết định lớn.
Ai nên chủ trì họp gia đình?
Thường là người lớn tuổi được kính trọng hoặc người được cả nhà tin tưởng. Với những buổi họp bàn chuyện nhạy cảm, một người điều phối bên ngoài, trung lập, có thể giúp cuộc trò chuyện công bằng hơn.
Trẻ em có nên tham gia họp gia đình không?
Trẻ em có thể tham gia phần gắn kết và phần kể chuyện, với nội dung phù hợp lứa tuổi. Khi lớn hơn, cho con tham gia dần các phần bàn bạc là cách chuẩn bị con cho trách nhiệm sau này.
Gia huấn khác hiến chương gia đình thế nào?
Gia huấn thường là những lời dạy về đạo đức, cách sống, cách làm người. Hiến chương gia đình hiện đại bao gồm cả tinh thần ấy và thêm những quy tắc cụ thể về tài sản chung, công việc chung và cách ra quyết định.
