Grand Tour là chuyến đi kéo dài nhiều tháng, có khi vài năm, mà con trai các gia đình quý tộc và giàu có, nhất là ở Anh, thực hiện vào thế kỷ mười bảy và mười tám. Họ đi qua Pháp tới Ý để học ngôn ngữ, chiêm ngưỡng nghệ thuật, thăm các di tích cổ đại và học phép xã giao, thường có một người thầy đi kèm suốt hành trình.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Ngày nay có nhiều bạn trẻ chọn một năm đi đây đi đó trước khi vào đại học. Ý tưởng ấy có một tổ tiên rất danh giá. Tập này mình theo chân một chàng quý tộc trẻ thế kỷ mười tám vượt biển, lên đường về phía nam, để xem chuyến đi ấy đã định hình giới tinh hoa châu Âu thế nào.
Vì sao quý tộc trẻ phải đi xa?
Vào thế kỷ mười tám, một chàng trai thuộc gia đình quý tộc Anh học xong ở trường và có khi ở đại học, nhưng gia đình tin rằng học vấn chưa trọn vẹn nếu chưa tận mắt thấy cái nôi của văn minh châu Âu. Với họ, đó là La Mã cổ đại và nghệ thuật Phục hưng Ý.
Chuyến đi còn có mục đích thực tế hơn: học tiếng Pháp, ngôn ngữ của giới thượng lưu và ngoại giao thời ấy, học khiêu vũ, đấu kiếm, cưỡi ngựa, cách cư xử ở các triều đình. Trở về, chàng trai được kỳ vọng là một quý ông hoàn chỉnh, sẵn sàng bước vào đời sống chính trị, xã hội.
Đi cùng thường có một người thầy, thường là một người có học vấn, đôi khi là mục sư, được gia đình thuê để vừa dạy dỗ vừa trông chừng. Người Anh thời ấy có một biệt danh đùa cho những người thầy này, ví họ như người dắt gấu, vì nhiệm vụ giữ chàng trai trẻ khỏi rắc rối không hề nhẹ nhàng.
Chuyến đi có thể kéo dài từ vài tháng tới vài năm, tuỳ gia đình và tuỳ người. Đó là một khoản đầu tư rất lớn, chỉ những gia đình giàu có mới kham nổi.
Hành trình đi qua những đâu?
Đúng vậy, tuyến đường quen thuộc bắt đầu bằng việc vượt eo biển sang Pháp, dừng lại ở Paris để học tiếng, học phép tắc, làm quen giới thượng lưu Pháp. Từ đó, đoàn đi về phía nam, vượt dãy Alps, một chặng gian nan bằng xe ngựa, có khi phải tháo rời xe để khiêng qua những đèo cao.
Đích đến chính là Ý. Ở Florence là nghệ thuật Phục hưng, những bức tranh và tượng mà họ chỉ từng đọc trong sách. Ở Venice là lễ hội hoá trang, những con kênh và các buổi nhạc. Ở Rome là những phế tích của đế chế La Mã, nơi học trò được đọc lại những trang văn Latin đã học ngay tại chỗ.
Nhiều người đi tiếp xuống Naples. Giữa thế kỷ mười tám, việc khai quật Herculaneum và Pompeii, hai thành phố bị vùi lấp khi núi lửa Vesuvius phun trào thời La Mã, đã làm cả châu Âu xôn xao, và những người đi Grand Tour đổ về để tận mắt chứng kiến.
Trên đường về, có người đi qua Đức, Áo, các vùng đất thấp. Mỗi người một lộ trình, nhưng Ý luôn là trái tim của chuyến đi.
Những gì họ mang về
Nói thêm về những thứ theo chân các chàng trai về nước, vì chúng đã thay đổi diện mạo của nước Anh. Người đi Grand Tour mua tranh, tượng cổ, bản sao tượng, sách, đồ cổ. Nhiều bộ sưu tập nghệ thuật trong các dinh thự nông thôn nước Anh bắt đầu từ những chuyến đi ấy.
Có những hoạ sĩ ở Ý gần như sống nhờ khách Grand Tour. Những bức tranh vẽ cảnh Venice với kênh đào và cung điện được khách du lịch Anh đặt mua rất nhiều, như một cách mang kỷ niệm về nhà, một kiểu bưu thiếp của thời chưa có máy ảnh. Chân dung khách tạo dáng trước phế tích La Mã cũng rất được ưa chuộng.
Quan trọng hơn cả là những ý tưởng. Kiến trúc lấy cảm hứng từ La Mã và Phục hưng lan rộng ở Anh, với những ngôi nhà có cột, có mái vòm, có vườn tượng. Thị hiếu của cả một thế hệ được định hình bởi những gì họ thấy ở Ý.
Và những mối quan hệ: các chàng trai gặp nhau trên đường, kết bạn, những tình bạn sau này trở thành mạng lưới chính trị, xã hội khi họ về nước.
Mặt trái của những chuyến đi
Đúng là không phải ai cũng trở về như một quý ông hoàn chỉnh. Những người đương thời đã chế giễu các chàng trai trẻ tiêu xài hoang phí, cờ bạc, chè chén, sa vào những cuộc vui ở các thành phố xa nhà, học được ít nghệ thuật mà nhiều thói hư.
Có người trở về với những món nợ lớn, những món đồ cổ mua hớ, thậm chí đồ giả do những kẻ buôn bán lọc lõi ở Ý bán cho khách lạ. Một số người chỉ thay đổi trang phục và cách nói chuyện cho ra vẻ châu Âu, bị người Anh trong nước giễu là kiểu cách.
Chuyến đi cũng gắn liền với đặc quyền: chỉ con trai của gia đình giàu có mới được đi. Phụ nữ thời ấy hiếm khi có cơ hội như vậy, và phải tới về sau mới có những phụ nữ tự mình thực hiện những hành trình tương tự.
Khi đường sắt phát triển vào thế kỷ mười chín, du lịch trở nên dễ dàng hơn với nhiều người. Những chuyến đi theo đoàn có tổ chức xuất hiện, và Grand Tour theo kiểu quý tộc dần lùi vào lịch sử.
Tinh thần Grand Tour cho người trẻ hôm nay
Còn tinh thần của Grand Tour thì vẫn sống. Ngày nay nhiều bạn trẻ dành một năm sau trung học hay trước khi đi làm để đi xa, làm tình nguyện, học ngôn ngữ, sống ở một nền văn hoá khác. Đó là một Grand Tour hiện đại, mở rộng hơn nhiều so với thời xưa.
Bài học từ thế kỷ mười tám vẫn đúng. Chuyến đi có giá trị khi có mục đích: học một điều gì, gặp những con người, mở rộng tầm nhìn. Nó trở nên vô ích khi chỉ là chuỗi ngày vui chơi xa nhà.
Người thầy đi kèm của ngày xưa nay có thể là một người cố vấn, một chương trình có tổ chức, hay đơn giản là một cuốn sổ ghi chép mà người trẻ tự giữ. Viết lại mỗi ngày mình thấy gì, học gì, gặp ai là cách biến chuyến đi thành sự trưởng thành.
Nếu con bạn sắp có một chuyến đi xa, bạn thử tặng con một cuốn sổ tay đẹp và một lời dặn: mỗi ngày ghi một điều con chưa từng biết. Khi con trở về, cuốn sổ ấy có thể là món quà lưu niệm quý nhất.
Câu hỏi thường gặp
Grand Tour phổ biến nhất vào thời gian nào?
Grand Tour phổ biến nhất trong thế kỷ mười tám, khi tầng lớp quý tộc và gia đình giàu có ở Anh coi đó như bước cuối cùng của giáo dục. Truyền thống này đã có từ thế kỷ mười bảy và suy dần sang thế kỷ mười chín.
Người đi Grand Tour di chuyển bằng gì?
Họ đi bằng xe ngựa trên đường bộ, thuyền buồm qua eo biển và trên sông, và có đoạn đi ngựa hoặc được khiêng qua đèo núi. Hành trình chậm, vất vả và có thể nguy hiểm vì cướp đường hay bệnh tật.
Phụ nữ có tham gia Grand Tour không?
Trong thời kỳ đầu, Grand Tour chủ yếu dành cho nam giới trẻ. Về sau có những phụ nữ đi cùng gia đình hoặc tự thực hiện những chuyến đi dài, và một số đã để lại những ghi chép du hành đáng chú ý.
Pompeii được phát hiện khi nào?
Việc khai quật Herculaneum bắt đầu từ cuối thập niên ba mươi của thế kỷ mười tám, và Pompeii từ cuối thập niên bốn mươi cùng thế kỷ. Hai thành phố bị vùi lấp trong vụ phun trào của núi lửa Vesuvius năm bảy mươi chín sau Công nguyên.
Năm học trải nghiệm có giống Grand Tour không?
Về tinh thần thì giống, đều là đi xa để trưởng thành và mở mang tầm nhìn trước một bước ngoặt của đời. Khác biệt là năm học trải nghiệm ngày nay mở cho nhiều người hơn và thường kết hợp làm việc, tình nguyện, học tập.
