Giới quý tộc nhà Nguyễn ở Huế gồm các hoàng thân và những công thần được phong tước, sống trong những phủ đệ và nhà vườn quanh kinh thành. Nếp sống của họ thiên về sự thanh nhã hơn là phô trương: làm thơ, thưởng trà, chơi hoa và cây cảnh, nghe nhã nhạc, và giữ lễ nghi rất chặt chẽ trong gia đình.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Khi nói về giới thượng lưu trong lịch sử, người ta hay nghĩ tới châu Âu. Tập này mình về Huế, kinh đô của triều đại phong kiến cuối cùng ở Việt Nam, đi qua những cánh cổng nhà vườn rêu phong để thấy một kiểu sang trọng rất riêng, rất kín đáo. Mình chỉ kể những điều sử sách ghi nhận, chỗ nào là lời kể dân gian thì nói rõ.
Kinh thành và trật tự của một triều đình
Nhà Nguyễn bắt đầu từ năm một nghìn tám trăm lẻ hai và chọn Huế làm kinh đô. Kinh thành Huế được xây dựng từ đầu thế kỷ mười chín, với lớp thành ngoài, Hoàng thành bên trong, và Tử Cấm thành là nơi sinh hoạt của nhà vua và hoàng gia. Toàn bộ quần thể di tích cố đô Huế ngày nay là di sản văn hoá thế giới.
Trong triều đình, trật tự được quy định rất rõ. Quan lại chia theo phẩm hàm từ nhất phẩm tới cửu phẩm, mỗi phẩm có quy định riêng về trang phục, nghi thức, chỗ đứng trong buổi chầu. Màu áo, hoạ tiết thêu, loại mũ đều nói lên vị trí của người mặc.
Hoàng thân, tức những người trong họ nhà vua, và những công thần có công lớn được phong tước theo các bậc. Hệ thống tước có những bậc quen thuộc như công, hầu, bá, tử, nam, và các tước riêng dành cho hoàng tộc. Tước vị đi kèm bổng lộc, đất đai, và cả bổn phận.
Nhưng nhà Nguyễn cũng có những lệ giữ cho quyền lực tập trung về nhà vua, nên hoàng thân dù có tước cao cũng hiếm khi nắm thực quyền lớn trong triều. Nhiều người dành tâm sức cho văn chương, nghệ thuật.
Phủ đệ và những vị hoàng thân thi sĩ
Đúng vậy, và đó là một nét rất đẹp của giới quý tộc Huế. Các hoàng tử khi trưởng thành được ra ở phủ riêng, gọi là phủ đệ, rải rác quanh kinh thành, ở những vùng như Vỹ Dạ, Kim Long, bên bờ sông Hương. Nhiều phủ đệ trở thành trung tâm văn hoá, nơi tụ họp các nhà thơ, nhà nho.
Hai vị hoàng tử nổi tiếng về thơ ca là Tùng Thiện Vương Miên Thẩm và Tuy Lý Vương Miên Trinh, đều là con vua Minh Mạng. Văn đàn thời ấy có câu được truyền tụng ca ngợi thơ của hai ông, xếp ngang hàng với những tên tuổi lớn. Phủ của Tuy Lý Vương ở Vỹ Dạ vẫn còn tới hôm nay.
Những phủ đệ ấy thường được bố trí theo thuật phong thuỷ, có bình phong, hồ nước, vườn cây, nhà rường gỗ chạm khắc. Không gian ấy phản ánh quan niệm sống hài hoà với thiên nhiên của người xưa.
Sống trong phủ đệ là sống trong lễ nghi: con cháu chào hỏi người trên theo phép, ăn uống có trật tự, lễ tết, giỗ chạp được tổ chức trang trọng. Những nếp ấy còn lưu lại trong nhiều gia đình gốc Huế tới hôm nay.
Nhà vườn: sang trọng giữa cây lá
Nói thêm về nhà vườn, kiểu nhà ở rất đặc trưng của Huế. Đó là một ngôi nhà rường gỗ nằm giữa khu vườn rộng, có cổng, có bình phong, có hồ nước, cây ăn trái và hoa. Ngoài các phủ đệ của hoàng thân, nhiều quan lại và gia đình khá giả cũng sống trong nhà vườn.
Cái sang của nhà vườn Huế không nằm ở sự đồ sộ mà ở sự chăm chút. Từng gốc cây cảnh được uốn nhiều năm, từng chậu lan, từng bồn hoa được bố trí có ý. Chủ nhân dành nhiều thời gian chăm vườn như một thú chơi tao nhã.
Trong vườn, có khi trồng cả những loại cây cho trái để dùng trong gia đình và làm quà biếu. Khu vườn vừa đẹp vừa nuôi người, một sự kết hợp giữa thẩm mỹ và thực tế rất Việt.
Ngày nay một số nhà vườn ở Huế đã mở cửa cho du khách tham quan, có nơi chủ nhân vẫn sống ở đó và tự tay pha trà mời khách. Ngồi trong một nhà vườn nghe mưa Huế là một trải nghiệm mà nhiều người nhớ mãi.
Trà, thơ, nhã nhạc và ẩm thực cung đình
Đúng là thú vui của giới quý tộc Huế đều mang tinh thần tao nhã. Thưởng trà, làm thơ, xướng hoạ với bạn bè, chơi đàn, nghe ca Huế trên sông Hương vào những đêm trăng là những thú vui quen thuộc.
Nhã nhạc cung đình Huế là thể loại âm nhạc dùng trong các nghi lễ của triều đình, được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại. Nhã nhạc thể hiện sự trang nghiêm, trật tự của triều đình qua âm thanh.
Ẩm thực cung đình Huế nổi tiếng với sự cầu kỳ trong trình bày và tinh tế trong hương vị. Dân gian có nhiều giai thoại về những bữa ăn với rất nhiều món của nhà vua, nhưng con số cụ thể thì nên coi là lời kể. Điều chắc chắn là ẩm thực Huế được coi trọng về sự tỉ mỉ, từng món được bày như một tác phẩm.
Trang phục cung đình như áo nhật bình của phụ nữ hoàng tộc, với hoạ tiết thêu tinh xảo, ngày nay được phục dựng và xuất hiện trong các lễ hội, cho thấy sự tinh tế của nghề may thêu xứ Huế.
Nếp thanh lịch còn lại hôm nay
Còn điều gì từ thế giới ấy còn sống tới hôm nay. Người ta hay nói về giọng nói nhỏ nhẹ, cách ăn mặc kín đáo, sự chừng mực trong ứng xử của người Huế, một phần được cho là di sản của nếp sống kinh thành. Dĩ nhiên đó là nhận xét chung, không phải ai cũng như ai.
Bài học đáng giá nhất có lẽ là quan niệm sang trọng gắn với sự tinh tế chứ không gắn với sự phô bày. Một ấm trà ngon, một khu vườn đẹp, một bài thơ hay, một bữa ăn tỉ mỉ, những thứ ấy cần thời gian và tâm sức hơn là tiền bạc.
Thế giới của quý tộc nhà Nguyễn cũng có những mặt mà hôm nay ta nhìn với con mắt phê phán: khoảng cách giai cấp, những ràng buộc khắt khe lên phụ nữ, sự xa rời đời sống của dân thường. Nhìn lại lịch sử là để hiểu đủ cả hai mặt.
Nếu có dịp về Huế, bạn thử dành một buổi sáng ngồi trong một nhà vườn, uống một chén trà và nghe chủ nhà kể chuyện. Có khi bạn sẽ nghe được những câu chuyện về ông bà, cụ cố mà sách vở không ghi.
Câu hỏi thường gặp
Nhà Nguyễn tồn tại từ năm nào tới năm nào?
Nhà Nguyễn được thành lập năm một nghìn tám trăm lẻ hai và kết thúc năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm khi vua Bảo Đại thoái vị. Đây là triều đại phong kiến cuối cùng của Việt Nam.
Phủ đệ khác cung điện thế nào?
Cung điện là nơi ở và làm việc của nhà vua trong Hoàng thành. Phủ đệ là nơi ở riêng của các hoàng tử, hoàng thân sau khi trưởng thành, nằm bên ngoài Hoàng thành, quy mô nhỏ hơn và mang tính gia đình hơn.
Nhà vườn Huế có thể tham quan không?
Một số nhà vườn và phủ đệ ở Huế mở cửa cho khách tham quan, có nơi kết hợp phục vụ trà hay ẩm thực. Nên liên hệ trước và tôn trọng không gian sống của gia chủ.
Áo nhật bình là gì?
Áo nhật bình là loại áo của phụ nữ hoàng tộc và cung đình thời Nguyễn, có cổ vuông, thường thêu hoạ tiết tinh xảo. Ngày nay áo được phục dựng và mặc trong các lễ hội hay dịp đặc biệt.
Tùng Thiện Vương và Tuy Lý Vương là ai?
Đó là hai hoàng tử con vua Minh Mạng, nổi tiếng về tài thơ văn. Họ là những gương mặt tiêu biểu cho văn hoá quý tộc Huế thế kỷ mười chín, thơ của họ vẫn được giới nghiên cứu văn học quan tâm.
