Không có câu trả lời duy nhất cho câu hỏi này. Nhiều truyền thống đề cao việc cho đi thầm lặng để giữ phẩm giá cho người nhận và giữ cho lòng tốt được trong sạch, nhưng sự công khai minh bạch về số tiền và cách dùng lại giúp người khác tin tưởng và cùng làm. Cách khéo léo nhất thường là công khai về việc làm, mà kín đáo về người được giúp.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Cho đi là một phần không thể thiếu trong đời sống của giới thượng lưu ở mọi thời. Nhưng cách cho đi lại là chuyện làm nhiều người băn khoăn, nhất là trong thời mạng xã hội. Tập này mình nghe các truyền thống xưa nói gì, và tìm một con đường hợp với lòng mình.
Các truyền thống xưa nói gì về cho đi thầm lặng?
Rất nhiều truyền thống tâm linh và đạo đức đề cao sự cho đi kín đáo. Trong Kinh Thánh có lời dạy khi bố thí, đừng để tay trái biết việc tay phải làm. Ý là đừng cho đi để được người khác nhìn thấy, khen ngợi.
Nhà Phật có quan niệm bố thí mà không chấp vào tướng, nghĩa là cho đi mà không bám vào ý nghĩ ta là người cho, kia là người nhận, không mong được đền đáp. Cho đi như vậy mới nhẹ lòng.
Học giả Do Thái Maimonides sống ở thế kỷ mười hai đã sắp xếp việc cho đi thành tám bậc. Bậc cao nhất là giúp một người tự đứng được trên đôi chân của mình, như cho vay vốn, tạo việc làm, để họ không cần nhận giúp đỡ nữa. Bậc rất cao tiếp theo là khi người cho và người nhận không biết nhau là ai.
Người Việt có câu của cho không bằng cách cho. Cùng một món quà, cho với thái độ trịch thượng thì người nhận thấy tủi, cho với sự tôn trọng thì người nhận thấy ấm. Cách cho quan trọng không kém thứ được cho.
Phẩm giá của người nhận
Đúng vậy, và đây là điều mà thời mạng xã hội hay quên. Khi một người đang khó khăn nhận giúp đỡ, họ đã ở trong một hoàn cảnh không dễ chịu. Bị chụp ảnh, quay phim, đưa lên mạng với khuôn mặt, căn nhà, hoàn cảnh của mình, có thể khiến họ cảm thấy bị phơi bày, nhất là khi người quen, con cái họ nhìn thấy.
Những tấm ảnh người cho đứng cười trao phong bì cho người nhận đang cúi đầu có thể làm người cho thấy vui, nhưng người nhận thì sao. Đứa trẻ trong ảnh lớn lên có muốn thấy mình được nhớ đến như một đứa trẻ nhận quà từ thiện không.
Người làm từ thiện tinh tế luôn tự hỏi: nếu mình ở vị trí người nhận, mình có muốn bức ảnh này được đăng không. Nếu câu trả lời là không, đừng đăng, hoặc ít nhất phải hỏi ý kiến và che mặt, che thông tin.
Với trẻ em, người già, người bệnh, phẩm giá càng cần được bảo vệ. Họ thường không đủ sức để nói không.
Khi nào công khai là cần thiết?
Nói thêm về phía bên kia, vì công khai cũng có lý do chính đáng. Khi bạn kêu gọi người khác cùng góp tiền, bạn có trách nhiệm công khai: đã nhận bao nhiêu, đã chi vào việc gì, còn lại bao nhiêu. Sự minh bạch ấy bảo vệ lòng tin của người góp, và bảo vệ chính bạn khỏi những nghi ngờ.
Ở nhiều nơi, kể cả Việt Nam, việc vận động quyên góp từ cộng đồng có những quy định pháp luật riêng về cách nhận, quản lý và công khai. Nếu bạn định kêu gọi đóng góp rộng rãi, hãy tìm hiểu quy định hiện hành hoặc làm qua một tổ chức có tư cách pháp lý.
Công khai còn có giá trị lan toả. Khi một người có uy tín công khai ủng hộ một mục đích tốt, nhiều người khác có thể làm theo. Nhiều quỹ học bổng, bệnh viện, thư viện trên thế giới mang tên người tài trợ, và cái tên ấy truyền cảm hứng cho người đến sau.
Điều cần phân biệt là công khai để minh bạch và lan toả, khác với công khai để đánh bóng bản thân. Người ngoài có thể không phân biệt được, nhưng chính mình biết rất rõ.
Con đường dung hoà
Đúng là nhiều người tìm được một con đường ở giữa. Công khai về mục đích và về con số, kín đáo về người nhận. Ví dụ, một gia đình có thể nói rõ năm nay ủng hộ việc xây một lớp học ở vùng cao, với số tiền và tiến độ được công bố, nhưng không đăng ảnh các em học sinh với hoàn cảnh riêng.
Có người chọn cho đi qua những tổ chức uy tín, để tổ chức lo việc tiếp cận người nhận một cách chuyên nghiệp, bảo vệ thông tin, còn mình đóng vai trò hỗ trợ. Cách này vừa kín đáo vừa hiệu quả.
Có người tách riêng hai loại: những việc cho đi trong cộng đồng gần gũi như hàng xóm, họ hàng thì hoàn toàn thầm lặng, còn những dự án lớn cần nhiều người cùng góp thì công khai minh bạch.
Và có những người chọn hoàn toàn ẩn danh, ngay cả khi điều đó có nghĩa là không ai biết tới lòng tốt của họ. Đó là lựa chọn đáng trân trọng, nhưng không nên phán xét những người chọn cách khác, miễn là họ tôn trọng người nhận.
Câu hỏi để tự kiểm tra lòng mình
Còn nếu bạn đang phân vân, đây là vài câu hỏi để tự hỏi. Nếu không ai biết mình làm việc này, mình có còn muốn làm không. Nếu câu trả lời là có, động cơ của bạn đủ trong. Nếu câu trả lời là không, có lẽ nên nghĩ thêm.
Người nhận có được hỏi ý kiến về cách giúp, về việc chụp ảnh, công khai không. Việc mình làm có thật sự giúp được điều họ cần, hay chỉ là điều mình muốn cho.
Mình có sẵn sàng công khai đầy đủ nếu có người hỏi tiền đi đâu không. Nếu đã nhận tiền của người khác, câu trả lời phải luôn là có.
Lần tới khi bạn giúp ai đó, thử làm một việc nhỏ hoàn toàn không ai biết, không kể cho ai, không chụp ảnh. Để ý cảm giác của mình sau đó. Nhiều người nói đó là cảm giác bình yên nhất mà họ từng có khi cho đi.
Câu hỏi thường gặp
Đăng ảnh làm từ thiện lên mạng có sai không?
Không hẳn là sai, nhưng cần tôn trọng người nhận: hỏi ý kiến, che mặt và thông tin cá nhân, nhất là với trẻ em. Nên tập trung vào kết quả của việc làm hơn là vào hoàn cảnh khó khăn của người được giúp.
Quyên góp từ cộng đồng cần lưu ý gì?
Cần minh bạch về số tiền nhận được, số tiền đã chi và mục đích sử dụng, có chứng từ rõ ràng. Nên tìm hiểu quy định pháp luật hiện hành về vận động quyên góp hoặc làm qua tổ chức có tư cách pháp lý.
Cho tiền trực tiếp hay cho hiện vật tốt hơn?
Tuỳ hoàn cảnh. Tiền cho người nhận quyền tự quyết những gì họ cần nhất, hiện vật phù hợp khi họ khó tiếp cận hàng hoá hoặc khi có nhu cầu cụ thể. Hỏi người nhận hoặc tổ chức tại chỗ là cách tốt nhất.
Làm từ thiện ẩn danh có được ghi nhận không?
Nhiều tổ chức cho phép người tài trợ yêu cầu ẩn danh, chỉ ghi nhận nội bộ để làm chứng từ. Bạn vẫn nên giữ giấy tờ xác nhận cho mình để phục vụ minh bạch và các thủ tục cần thiết.
Giúp người quen khó khăn thế nào để họ không ngại?
Có thể giúp dưới hình thức tế nhị như mời một việc làm, nhờ một việc rồi trả công hậu, hoặc giúp qua một người trung gian. Quan trọng là giữ thể diện và tình cảm, không nhắc lại việc giúp đỡ.
