Mạnh Thường Quân là một vị quý tộc nước Tề thời Chiến Quốc bên Trung Hoa, nổi tiếng vì nuôi hàng nghìn môn khách trong nhà. Maecenas là cận thần của hoàng đế Augustus ở La Mã cổ đại, người bảo trợ những nhà thơ lớn nhất thời ấy. Tên của hai người đã trở thành danh từ chỉ nhà bảo trợ ở hai đầu thế giới.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Ở Việt Nam, mỗi khi có người tài trợ cho một chương trình, ta hay gọi họ là mạnh thường quân. Ở châu Âu, nhiều ngôn ngữ dùng một chữ bắt nguồn từ tên Maecenas. Tập này mình đi tìm hai con người thật đằng sau hai chữ ấy, theo những gì sử sách ghi lại, và chỗ nào là giai thoại thì mình nói rõ.
Mạnh Thường Quân và ba nghìn môn khách
Mạnh Thường Quân tên thật là Điền Văn, một quý tộc nước Tề vào thời Chiến Quốc, giai đoạn các nước chư hầu tranh hùng trước khi nhà Tần thống nhất Trung Hoa. Ông nổi tiếng nhất vì thói quen nuôi môn khách, những người tài từ khắp nơi tìm đến nương nhờ, sử chép có lúc tới vài nghìn người.
Môn khách của ông thuộc đủ mọi hạng người: học giả, mưu sĩ, võ sĩ, và cả những người chỉ có một tài vặt. Sách sử kể có lần ông bị giữ ở nước Tần, nhờ một môn khách giỏi giả tiếng gà gáy mà cổng thành mở sớm, ông thoát được. Chuyện ấy được kể lại như bài học rằng không có tài nào là vô ích.
Ông đối xử với môn khách rất hậu, người ta kể ông ăn gì thì môn khách ăn nấy, không phân biệt sang hèn. Sự rộng rãi ấy khiến người tài khắp nơi tìm tới.
Cũng phải nói rõ: việc nuôi môn khách thời ấy vừa là lòng hào hiệp, vừa là cách xây dựng thế lực chính trị. Những vị công tử nuôi nhiều môn khách thời Chiến Quốc đều là những người có tham vọng quyền lực.
Phùng Hoan đốt sổ nợ để mua chữ nghĩa
Đúng vậy, câu chuyện nổi tiếng nhất quanh Mạnh Thường Quân lại là của một môn khách tên Phùng Hoan. Có lần Mạnh Thường Quân sai Phùng Hoan về đất phong ở Tiết để thu nợ của dân, và dặn thấy nhà ông thiếu gì thì mua về.
Phùng Hoan về Tiết, thấy dân nghèo khổ không trả nổi, bèn gọi họ tới, lấy danh nghĩa Mạnh Thường Quân xoá nợ và đốt hết văn tự nợ. Dân chúng vô cùng cảm kích. Khi về, Phùng Hoan nói với chủ rằng nhà ông thứ gì cũng có, chỉ thiếu chữ nghĩa, nên đã mua nghĩa về cho ông.
Mạnh Thường Quân lúc ấy không vui. Nhưng về sau, khi ông bị mất chức và phải về đất Tiết, dân chúng kéo nhau ra đón từ rất xa. Lúc ấy ông mới hiểu thứ Phùng Hoan đã mua cho mình quý giá thế nào.
Câu chuyện được người Việt biết tới qua sách vở và cả truyện thơ, và chính vì lòng hào hiệp ấy, tên Mạnh Thường Quân trở thành tiếng gọi người rộng lượng giúp đỡ người khác.
Maecenas và những nhà thơ La Mã
Nói sang phương Tây. Gaius Maecenas là bạn thân và cận thần của Octavian, người về sau trở thành hoàng đế Augustus, vị hoàng đế đầu tiên của đế chế La Mã. Maecenas giàu có, có học, yêu văn chương, và ông dùng của cải cùng ảnh hưởng của mình để nâng đỡ các nhà thơ.
Hai người được ông bảo trợ nổi tiếng nhất là Virgil, tác giả thiên sử thi Aeneid, và Horace, nhà thơ trữ tình. Theo các nguồn cổ, Maecenas đã tặng Horace một trang trại nhỏ ở vùng quê, cho nhà thơ được sống yên ổn để sáng tác. Horace đã nhiều lần nhắc tới người bảo trợ của mình trong thơ với lòng biết ơn.
Nhờ sự bảo trợ ấy, những nhà thơ không phải lo cơm áo và có thể dành trọn tâm sức cho tác phẩm. Văn học La Mã thời Augustus được xem là một thời kỳ vàng son.
Tên Maecenas về sau đi vào nhiều ngôn ngữ châu Âu như một danh từ chỉ người bảo trợ nghệ thuật và văn hoá, như chữ mécène trong tiếng Pháp.
Mặt kia của sự bảo trợ
Đúng là sự bảo trợ không bao giờ hoàn toàn đơn giản. Các nhà sử học chỉ ra rằng sự bảo trợ của Maecenas cũng phục vụ lợi ích chính trị của Augustus. Thơ của Virgil và Horace ca ngợi hoà bình, ca ngợi La Mã, góp phần xây dựng hình ảnh tốt đẹp cho triều đại mới.
Cũng như Mạnh Thường Quân nuôi môn khách vừa vì lòng hào hiệp vừa vì thế lực, nhà bảo trợ ở mọi thời đều có thể có những động cơ đan xen. Điều đó không làm giảm giá trị của những tác phẩm hay những con người được giúp, nhưng nhắc ta nhìn sự bảo trợ một cách tỉnh táo.
Câu hỏi muôn thuở là nghệ sĩ có còn tự do khi được người khác nuôi dưỡng không. Có những nhà bảo trợ cho nghệ sĩ hoàn toàn tự do sáng tác, có những người muốn tác phẩm phục vụ mình. Nhà bảo trợ đáng kính nhất là người cho mà không đòi điều khiển.
Ở các nhà quyền quý châu Âu thời Phục hưng sau này, sự bảo trợ nghệ thuật cũng vừa là tình yêu cái đẹp, vừa là cách khẳng định vị thế. Lịch sử bảo trợ luôn có cả ánh sáng lẫn bóng tối.
Tinh thần bảo trợ cho hôm nay
Còn chúng ta hôm nay học gì từ hai con người ấy. Từ Mạnh Thường Quân, bài học về sự rộng lượng không phân biệt, về việc nhìn thấy giá trị ở những người tưởng như tầm thường. Và từ câu chuyện Phùng Hoan, bài học rằng lòng tin và ân nghĩa là thứ tài sản bền nhất.
Từ Maecenas, bài học về việc cho người tài một khoảng yên ổn để làm điều họ giỏi nhất. Một nhà bảo trợ không cần phải nổi tiếng, chỉ cần tạo điều kiện để người khác toả sáng.
Ngày nay, tinh thần bảo trợ có thể thể hiện theo nhiều cách: tài trợ một nhóm nhạc trẻ, mua tranh của hoạ sĩ chưa có tên tuổi, hỗ trợ một nhà nghiên cứu, giúp một nghệ nhân giữ nghề truyền thống. Không cần giàu như Mạnh Thường Quân mới làm được.
Tuần này, bạn thử nghĩ về một người tài năng quanh mình đang thiếu một điều kiện nhỏ để làm việc họ yêu. Có thể là một buổi biểu diễn cần khán giả, một cuốn sách cần người đọc. Đôi khi sự bảo trợ bắt đầu chỉ bằng việc có mặt.
Câu hỏi thường gặp
Mạnh Thường Quân sống vào thời nào?
Mạnh Thường Quân sống vào thời Chiến Quốc ở Trung Hoa, là quý tộc nước Tề. Ông là một trong bốn vị công tử nổi tiếng thời ấy về việc nuôi môn khách.
Vì sao người Việt gọi nhà tài trợ là mạnh thường quân?
Vì Mạnh Thường Quân nổi tiếng hào phóng, nuôi dưỡng và giúp đỡ nhiều người. Qua sách vở và truyện kể, tên ông trở thành tiếng gọi chung cho người rộng lượng tài trợ, giúp đỡ người khác.
Maecenas đã bảo trợ những ai?
Maecenas nổi tiếng nhất với việc bảo trợ hai nhà thơ La Mã là Virgil và Horace, cùng một số nhà thơ khác thời hoàng đế Augustus. Ông giúp họ có điều kiện sống ổn định để sáng tác.
Chuyện Phùng Hoan mua nghĩa có thật không?
Câu chuyện được chép trong các sách sử và sách cổ của Trung Hoa, nhưng như nhiều chuyện cổ, một số chi tiết có thể đã được kể lại theo lối văn chương. Bài học về ân nghĩa của nó vẫn được truyền tụng rộng rãi.
Bảo trợ nghệ thuật khác từ thiện thế nào?
Từ thiện thường hướng tới giúp người gặp khó khăn về đời sống. Bảo trợ nghệ thuật hướng tới nuôi dưỡng sáng tạo và văn hoá. Hai việc có thể đan xen, nhưng mục đích và cách làm có phần khác nhau.
