Trong giáo dục tinh hoa xưa nay, người thầy kèm riêng giúp trẻ học sâu theo đúng nhịp của mình, còn người cố vấn là người đi trước dẫn đường về cách sống và cách làm nghề. Thầy tốt là người làm cho học trò ngày càng ít cần tới mình, còn người cố vấn tốt thì mở cửa cho học trò chứ không đi thay học trò.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Từ xưa, các gia đình quyền quý đã tìm những người thầy giỏi nhất để dạy riêng cho con, và nhiều nhân vật lớn trong lịch sử mang dấu ấn của một người thầy. Tập này mình nói về hai vai trò ấy, và cách một gia đình hôm nay tìm được những người như thế.
Những người thầy để lại dấu ấn trong lịch sử
Câu chuyện nổi tiếng nhất có lẽ là triết gia Aristotle được vua Philip xứ Macedonia mời về dạy con trai mình, cậu bé sau này trở thành Alexander Đại đế. Sử sách cho biết Aristotle dạy Alexander trong vài năm khi cậu còn thiếu niên. Ảnh hưởng của người thầy lên học trò ấy tới đâu thì các nhà sử học vẫn bàn, nhưng hình ảnh triết gia dạy vị vua tương lai đã trở thành biểu tượng.
Chữ mentor mà ngày nay người ta dùng để chỉ người cố vấn cũng có nguồn gốc từ Hy Lạp cổ. Trong sử thi Odyssey, Mentor là người bạn được nhờ trông nom con trai của Odysseus khi ông đi xa, và nữ thần Athena đã hoá thân thành Mentor để dẫn dắt chàng trai trẻ.
Ở Việt Nam, thầy Chu Văn An thời Trần là hình mẫu người thầy được kính trọng bậc nhất. Ông dạy học ở Quốc Tử Giám, có nhiều học trò đỗ đạt làm quan. Khi triều chính suy đồi, ông dâng sớ xin chém bảy nịnh thần, không được nghe, ông từ quan về ở ẩn, giữ trọn khí tiết.
Những câu chuyện ấy cho thấy người thầy không chỉ truyền kiến thức, mà truyền cả nhân cách. Điều học trò nhớ lâu nhất thường là con người của thầy.
Người thầy kèm riêng giỏi làm gì khác?
Đúng vậy, kèm riêng có một lợi thế mà lớp học đông không có: người thầy có thể đi theo đúng nhịp của một đứa trẻ. Chỗ nào con hiểu nhanh thì đi nhanh, chỗ nào con vấp thì dừng lại, quay lại nền tảng lớp dưới nếu cần. Cách dạy được may đo theo con người.
Người thầy kèm riêng giỏi không làm bài thay học trò, không biến buổi học thành giờ chép lời giải. Họ hỏi nhiều hơn giảng, để học trò tự tìm ra. Họ dạy cách học, cách tự kiểm tra, cách đọc đề, để dần dần học trò tự đi được.
Dấu hiệu của một người thầy kèm riêng tốt là sau một thời gian, học trò cần thầy ít đi chứ không nhiều lên. Nếu con ngày càng phụ thuộc, không có thầy thì không làm được bài, đó là dấu hiệu cách dạy cần xem lại.
Khi chọn, hãy để ý cách người thầy nói chuyện với con trong buổi đầu, họ có lắng nghe không, có kiên nhẫn không, có làm con thấy an toàn để nói mình chưa hiểu không. Bằng cấp quan trọng, nhưng sự phù hợp quan trọng hơn.
Người cố vấn: người đi trước mở cửa
Nói thêm về người cố vấn, một vai trò khác hẳn. Người cố vấn không dạy một môn học, mà chia sẻ kinh nghiệm sống, kinh nghiệm nghề. Đó có thể là một người bạn của gia đình làm kiến trúc sư, một người chú làm bác sĩ, một cô giáo cũ, những người mà đứa trẻ ngưỡng mộ và muốn được trò chuyện.
Với tuổi mới lớn, có một người lớn ngoài cha mẹ để tâm sự là điều rất quý. Có những điều tuổi mười lăm không muốn nói với cha mẹ, nhưng sẵn lòng nói với một người lớn mình tin. Người cố vấn tốt lắng nghe, không phán xét, và biết lúc nào cần báo cho cha mẹ để bảo vệ đứa trẻ.
Khi con bắt đầu nghĩ về nghề nghiệp, người cố vấn có thể cho con thấy một ngày làm việc thật của nghề ấy, giới thiệu con với những người khác, giúp con tránh những sai lầm mà họ từng mắc.
Các gia đình tinh hoa thường có mạng lưới quan hệ rộng, và một trong những món quà quý nhất họ trao cho con là kết nối con với những người cố vấn tốt. Nhưng bất kỳ gia đình nào cũng có thể làm điều này, từ bạn bè, đồng nghiệp, thầy cô cũ.
Tôn sư trọng đạo trong thời hiện đại
Đúng là người Việt có truyền thống tôn sư trọng đạo, kính thầy như kính cha mẹ. Trong thời hiện đại, khi gia sư được trả tiền theo giờ, truyền thống ấy vẫn nên được giữ, vì một đứa trẻ không tôn trọng thầy sẽ khó học được gì từ thầy.
Cha mẹ làm gương bằng cách đối xử với người thầy như một người được kính trọng, không phải như một người làm thuê. Chào hỏi, cảm ơn, hỏi ý kiến thầy về sự tiến bộ của con, và không nói xấu thầy trước mặt con.
Ngược lại, cha mẹ cũng có quyền và trách nhiệm theo dõi. Hỏi con về buổi học, thỉnh thoảng ngồi nghe, trao đổi với thầy về mục tiêu. Sự tôn trọng không có nghĩa là trao trọn con mình mà không quan tâm.
An toàn của trẻ luôn đặt lên trước. Buổi học riêng nên diễn ra ở không gian mở trong nhà, nơi người lớn có thể nhìn thấy, đặc biệt với trẻ nhỏ. Đây là nguyên tắc bảo vệ cả trẻ lẫn người thầy.
Tìm người thầy và người cố vấn cho con
Còn câu hỏi thực tế: tìm những người ấy ở đâu. Người thầy kèm riêng tốt thường được giới thiệu qua những gia đình khác, qua giáo viên ở trường, qua các trường đại học. Hãy gặp trực tiếp, cho buổi học thử, và hỏi con cảm nhận trước khi quyết định.
Người cố vấn thì thường không cần tìm theo kiểu thuê. Hãy nghĩ trong vòng quan hệ của gia đình xem ai là người con quý mến, ai làm nghề mà con tò mò, ai có những phẩm chất mình muốn con học. Rồi tạo cơ hội cho họ gặp nhau: một bữa cơm, một buổi đến nơi làm việc.
Đừng ép mối quan hệ cố vấn. Nó chỉ có giá trị khi cả hai bên đều thật lòng. Có khi đứa trẻ tự tìm được người cố vấn của mình ở một nơi bất ngờ, và cha mẹ chỉ cần ủng hộ.
Tuần này, bạn thử nghĩ về một người lớn mà con mình hay nhắc tới với sự ngưỡng mộ. Mời người ấy đến nhà ăn một bữa cơm, và để họ trò chuyện với con. Có thể đó là khởi đầu của một mối quan hệ theo con cả đời.
Câu hỏi thường gặp
Gia sư và người cố vấn khác nhau thế nào?
Gia sư giúp trẻ học một môn học hoặc kỹ năng cụ thể, thường có lịch và mục tiêu rõ ràng. Người cố vấn chia sẻ kinh nghiệm sống và nghề nghiệp, giúp trẻ định hướng, mối quan hệ thường lâu dài và tự nhiên hơn.
Có nên thuê gia sư khi con học không kém?
Có thể, nếu mục đích là giúp con học sâu hơn một môn con say mê, hay chuẩn bị cho một mục tiêu cụ thể. Nhưng không nên lấp kín thời gian của con bằng các buổi học thêm, trẻ cần thời gian tự học và nghỉ ngơi.
Làm sao biết gia sư có hiệu quả?
Quan sát sau vài tháng: con có tự tin hơn không, có tự làm được bài không, có hứng thú với môn học hơn không. Điểm số là một chỉ dấu, nhưng sự độc lập và hứng thú của con quan trọng hơn.
Người cố vấn có cần cùng nghề con muốn theo không?
Không bắt buộc. Một người cố vấn có thể giúp con về cách sống, cách làm việc, cách đối mặt khó khăn, dù làm nghề khác. Khi con đã chọn nghề, có thêm người cố vấn trong nghề sẽ rất hữu ích.
Trẻ không hợp với gia sư thì làm sao?
Nên đổi. Sự phù hợp giữa thầy và trò rất quan trọng, ép con học với người con không thoải mái có thể làm con ghét luôn môn học. Hãy cảm ơn người thầy và tìm người khác phù hợp hơn.
