Chuyến tàu tốc hành Phương Đông khởi hành lần đầu từ Paris vào tháng mười năm một nghìn tám trăm tám mươi ba, nối Tây Âu với Constantinople ở cửa ngõ phương Đông, và trở thành biểu tượng của du lịch sang trọng bằng đường sắt: toa giường nằm êm ái, toa ăn bày bạc và pha lê, những hành trình kéo dài nhiều ngày qua nhiều nước.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Trước khi máy bay rút ngắn mọi khoảng cách thành vài giờ, đã có một thời người giàu đi xa bằng những đoàn tàu được ví như khách sạn chạy trên đường ray. Tập này mình lên một chuyến tàu như thế, theo lịch sử chính xác, và nghe tiếng bánh xe kể lại.
Người Bỉ và giấc mơ khách sạn trên ray
Câu chuyện bắt đầu với Georges Nagelmackers, một người Bỉ trẻ tuổi, sau chuyến đi Hoa Kỳ đã thấy những toa giường nằm ở đó và mơ đưa kiểu toa ấy về châu Âu, nhưng sang trọng hơn. Ông lập công ty chuyên về toa giường nằm, và thuyết phục được nhiều công ty đường sắt của các nước cho đoàn tàu của mình chạy qua.
Cái khó lúc ấy không phải là kỹ thuật mà là biên giới. Châu Âu chia thành nhiều nước, mỗi nước một công ty đường sắt, một luật lệ. Để một đoàn tàu chạy xuyên qua cả lục địa, cần hàng loạt thoả thuận, và chính điều đó làm chuyến tàu đầu tiên trở thành một sự kiện.
Tháng mười năm một nghìn tám trăm tám mươi ba, chuyến tàu khởi hành từ Paris với các hành khách được mời, trong đó có cả nhà báo. Thời ấy hành trình chưa đi thẳng bằng tàu tới Constantinople, đoạn cuối hành khách phải đổi sang phà, sang tàu khác, rồi sang tàu thuỷ.
Vài năm sau, khi đường sắt được nối liền, tàu mới chạy một mạch tới nơi, và cái tên tốc hành Phương Đông bắt đầu đi vào huyền thoại.
Bên trong một đoàn tàu sang trọng
Đúng vậy, và thứ làm người ta mê là nội thất. Các toa giường nằm được ốp gỗ quý, khảm hoa văn, có giường thật với ga trải sạch, có bồn rửa riêng. Ban ngày, người phục vụ gấp giường thành ghế ngồi, ban đêm lại trải ra. Hành khách không phải ngồi suốt đêm trên ghế cứng như các toa thường.
Toa ăn là sân khấu chính. Khăn trải bàn trắng, bộ đồ ăn bằng bạc, ly pha lê, thực đơn nhiều món nấu ngay trên tàu bởi đầu bếp và phụ bếp làm việc trong một gian bếp chật hẹp. Hành khách thay trang phục tối để đi ăn như khi đến một nhà hàng sang.
Đoàn tàu là một thế giới thu nhỏ của châu Âu thượng lưu cuối thế kỷ mười chín, đầu thế kỷ hai mươi: nhà ngoại giao, thương gia, quý tộc, nghệ sĩ, người du lịch giàu có. Những cuộc gặp gỡ tình cờ trong toa ăn đã trở thành chất liệu cho văn chương và điện ảnh.
Cuốn tiểu thuyết trinh thám Án mạng trên chuyến tàu tốc hành Phương Đông của nhà văn Agatha Christie, xuất bản năm một nghìn chín trăm ba mươi tư, đã đưa đoàn tàu vào trí tưởng tượng của hàng triệu độc giả trên thế giới.
Vì sao tàu hoả sang trọng mất ngôi?
Nói thêm về đoạn kết, vì nó không đến bất ngờ. Hai cuộc chiến tranh thế giới làm gián đoạn các tuyến đường, chia cắt lục địa. Sau chiến tranh thế giới thứ hai, châu Âu bị chia đôi bởi những biên giới chính trị mới, nhiều tuyến xuyên quốc gia không còn chạy trơn tru.
Nhưng đối thủ lớn nhất là máy bay. Khi đi Paris tới Istanbul chỉ mất vài giờ trên không thay vì vài ngày trên ray, những người từng là khách quen của tàu sang chuyển sang bầu trời. Dần dần các toa giường nằm sang trọng bị thay bằng toa thường, toa ăn bị cắt bỏ.
Tuyến tàu xuyên suốt từ Paris tới Istanbul theo kiểu cũ ngừng chạy vào cuối thập niên bảy mươi của thế kỷ hai mươi. Nhiều toa cổ bị bán, bị bỏ quên trong kho, có toa được nhà sưu tầm mua lại.
Ngày nay có những đoàn tàu được phục dựng từ các toa cổ chạy những hành trình hoài niệm, cho thấy người ta vẫn khao khát cái nhịp chậm ấy. Sự sang trọng của tàu hoả là sự sang trọng của thời gian, đúng như chuyện du lịch chậm mà mình từng kể.
Đường sắt Đông Dương và chuyến tàu răng cưa Đà Lạt
Đúng là Việt Nam cũng có những trang lịch sử đường sắt đáng nhớ. Tuyến đường sắt xuyên Đông Dương nối Hà Nội với Sài Gòn được hoàn thành năm một nghìn chín trăm ba mươi sáu, sau nhiều chục năm xây dựng từng đoạn. Đoạn qua đèo Hải Vân với biển một bên, núi một bên vẫn được coi là một trong những cung đường sắt đẹp nhất.
Thời ấy, những chuyến tàu dài ngày có toa hạng sang dành cho người Pháp và giới thượng lưu bản xứ, có toa ăn, toa giường nằm. Đi tàu từ Bắc vào Nam là một hành trình dài, chậm, và đầy những khung cảnh mà ngày nay đi máy bay không thấy được.
Một công trình đặc biệt khác là tuyến đường sắt răng cưa từ vùng duyên hải Phan Rang lên Đà Lạt, hoàn thành đầu thập niên ba mươi. Ở những đoạn dốc, đầu máy bám vào một thanh ray răng cưa ở giữa để leo núi. Tuyến này không còn chạy toàn tuyến, chỉ còn đoạn ngắn ở Đà Lạt phục vụ du khách, cùng nhà ga Đà Lạt với kiến trúc rất đẹp.
Đi một chuyến tàu đêm trên đường sắt Bắc Nam hôm nay, nằm nghe tiếng bánh xe và nhìn những ánh đèn làng mạc lùi lại, bạn vẫn chạm được một chút cái nhịp của thời xưa.
Phép lịch sự trên những chuyến tàu đêm
Còn khi bạn thật sự lên một chuyến tàu dài ngày, dù là tàu phục dựng sang trọng hay tàu đêm trong nước, có vài phép lịch sự được giữ từ thời ấy. Khoang tàu là không gian chung nhỏ hẹp, nên giữ giọng nói nhỏ, nhất là sau giờ tắt đèn. Dùng tai nghe khi xem phim hay nghe nhạc.
Khi ở chung khoang với người lạ, chào hỏi ngắn gọn, thoả thuận về giờ tắt đèn, bên nào để hành lý. Giường tầng dưới thường được dùng làm ghế ngồi chung ban ngày, người nằm tầng trên nên hỏi trước khi ngồi.
Ở toa ăn, thay một bộ trang phục gọn gàng thay vì đồ ngủ. Mùi đồ ăn mang theo cũng nên cân nhắc, những món có mùi mạnh nên ăn ở toa ăn hoặc chỗ thoáng, không ăn trong khoang kín.
Lần tới có dịp, bạn thử đi một chuyến tàu đêm thay vì máy bay cho một chặng ngắn, mang theo một cuốn sách và một ấm trà. Sáng hôm sau thức dậy ở một nơi khác, bạn sẽ hiểu vì sao người xưa yêu tàu hoả đến thế.
Câu hỏi thường gặp
Chuyến tàu tốc hành Phương Đông có còn chạy không?
Tuyến chạy thường xuyên theo kiểu cũ đã ngừng từ lâu. Ngày nay có những đoàn tàu hoài niệm dùng toa cổ được phục dựng, chạy những hành trình du lịch theo lịch riêng, mang tinh thần của thời hoàng kim ấy.
Vì sao hành trình đầu tiên không đi thẳng tới Constantinople?
Vào năm một nghìn tám trăm tám mươi ba, mạng đường sắt chưa nối liền tới Constantinople. Hành khách phải đổi phương tiện, qua sông bằng phà và đi chặng cuối bằng tàu thuỷ. Vài năm sau khi đường ray được nối, tàu mới chạy thẳng.
Đường sắt Bắc Nam dài bao nhiêu?
Tuyến đường sắt Bắc Nam dài khoảng một nghìn bảy trăm cây số, đi qua nhiều tỉnh thành dọc dải đất miền Trung. Tàu chạy hết tuyến mất hơn một ngày đêm.
Đi tàu đêm cần chuẩn bị gì cho thoải mái?
Mang áo khoác mỏng vì điều hoà có thể lạnh, nút bịt tai, bịt mắt, dép đi trong toa, nước uống và đồ ăn nhẹ. Giữ đồ có giá trị bên người và khoá cửa khoang khi ngủ.
Tàu hoả có sang trọng hơn máy bay không?
Không phải về tiện nghi mà về trải nghiệm. Tàu hoả cho bạn không gian di chuyển, ngắm cảnh, ăn uống thong thả và đến nơi ở giữa thành phố. Với những chặng không quá xa, nhiều người thấy đi tàu dễ chịu hơn.
