Những gia đình bền vững nhất truyền lại cho con cháu không chỉ tài sản mà cả câu chuyện, giá trị và ký ức: gia phả ghi lại nguồn cội, gia huấn ghi lại lời dạy, kỷ vật mang theo những kỷ niệm. Con cháu biết mình từ đâu tới thì mới biết quý trọng những gì mình được trao.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Suốt những tập vừa qua, mình đã nói về di chúc, công ty gia đình, người quản lý tài sản. Tập này khép lại chuỗi bài bằng thứ mà mọi gia đình đều có, giàu hay nghèo: di sản tinh thần. Có người nói đây mới là phần tài sản duy nhất không bao giờ bị chia nhỏ.
Gia phả: biết mình từ đâu tới
Người Việt có truyền thống ghi gia phả, cuốn sổ ghi lại các thế hệ trong một dòng họ: ai là ông tổ, ai sinh ra ai, ngày giỗ của từng người, phần mộ ở đâu, có khi kèm theo những dòng về công trạng, đức độ của các bậc tiền nhân. Nhiều dòng họ còn giữ gia phả viết bằng chữ Hán, chữ Nôm qua nhiều trăm năm.
Gia phả không chỉ là danh sách tên. Nó cho mỗi người cảm giác thuộc về một dòng chảy dài hơn đời mình. Đứa trẻ biết ông cố từng làm thầy đồ, bà cố từng tần tảo buôn bán nuôi cả nhà, sẽ nhìn những gì mình đang có bằng con mắt khác.
Nhiều gia đình ngày nay không còn gia phả, vì chiến tranh, vì di cư, vì mất mát. Nhưng bất cứ lúc nào cũng có thể bắt đầu lại: ghi lại những gì còn nhớ, hỏi người lớn tuổi, tìm về quê, đến nhà thờ họ.
Khi ghi gia phả, nên ghi cả những người phụ nữ trong nhà, những người con dâu, con gái mà gia phả xưa đôi khi bỏ sót. Họ cũng là một nửa của câu chuyện.
Gia huấn: lời dạy truyền qua các thế hệ
Đúng vậy, nhiều gia đình Việt xưa có gia huấn, những lời dạy về cách sống, cách làm người. Có tác phẩm Gia huấn ca được tương truyền là của Nguyễn Trãi, dạy về đạo làm con, làm vợ, làm chồng, dù giới nghiên cứu vẫn còn bàn về tác giả thật của nó. Nhiều dòng họ có tộc ước, những điều quy định chung cho con cháu trong họ.
Gia huấn không cần dài hay văn hoa. Có gia đình chỉ có vài câu được ông bà nhắc đi nhắc lại: làm người phải giữ chữ tín, có ăn có học thì phải nhớ tới người khó khăn, anh em phải nhường nhịn nhau. Những câu ấy theo con cháu cả đời.
Điều làm gia huấn có sức sống là nó được sống, không chỉ được viết. Một ông nội luôn giữ lời hứa, một người mẹ luôn giúp người hàng xóm, dạy con nhiều hơn mọi dòng chữ.
Ngày nay, mỗi gia đình có thể tự viết gia huấn của mình. Ngồi lại với nhau, hỏi: điều gì làm nên gia đình mình, điều gì mình muốn con cháu giữ. Viết ra vài câu, treo ở một nơi cả nhà nhìn thấy.
Kể chuyện: cách truyền giá trị hiệu quả nhất
Nói thêm về kể chuyện, vì con người nhớ câu chuyện lâu hơn nhớ lời dạy. Một đứa trẻ có thể quên lời dặn phải chăm chỉ, nhưng sẽ nhớ mãi câu chuyện ông nội đi bộ mấy chục cây số mỗi ngày để đi học, hay bà ngoại một mình gánh hàng nuôi năm đứa con.
Những câu chuyện về khó khăn và cách vượt qua khó khăn có giá trị đặc biệt. Các nhà nghiên cứu tâm lý gia đình đã quan sát thấy trẻ em biết nhiều về lịch sử gia đình mình, cả những lúc thăng lẫn những lúc trầm, thường vững vàng hơn khi gặp khó khăn. Chúng biết rằng gia đình mình từng ngã và đã đứng dậy.
Đừng chỉ kể những câu chuyện vinh quang. Kể cả những lần thất bại, những sai lầm, những bài học. Một gia đình chỉ có câu chuyện thành công sẽ tạo áp lực, một gia đình có cả câu chuyện vấp ngã sẽ tạo sức bền.
Bữa cơm gia đình, những ngày giỗ, ngày Tết là dịp tự nhiên để kể chuyện. Hãy để người lớn tuổi kể, và để trẻ con hỏi.
Kỷ vật: những đồ vật mang ký ức
Đúng là có những món đồ không đáng bao nhiêu tiền mà vô giá với một gia đình: chiếc đồng hồ của ông, bộ ấm chén của bà, lá thư ông gửi bà thời chiến, chiếc áo dài mẹ mặc ngày cưới. Những kỷ vật ấy là sợi dây vật chất nối các thế hệ.
Kỷ vật chỉ có ý nghĩa khi câu chuyện của nó được biết. Một chiếc nhẫn cũ không có câu chuyện chỉ là một chiếc nhẫn cũ. Một chiếc nhẫn mà con cháu biết bà đã giữ qua bao năm khó khăn, không bán dù đói, sẽ được giữ thêm trăm năm nữa.
Vì thế hãy ghi lại câu chuyện của từng kỷ vật: của ai, từ đâu, gắn với kỷ niệm gì. Một tấm thẻ nhỏ đặt cùng món đồ, hay một cuốn sổ chung cho cả nhà, đều được.
Khi phân chia kỷ vật, nhiều gia đình hỏi từng người con xem họ muốn giữ món gì, vì giá trị tình cảm mỗi người một khác. Có khi những món đồ rẻ nhất lại là thứ được tranh giành nhiều nhất, nên nói chuyện sớm giúp tránh buồn lòng.
Ghi lại ký ức khi người lớn tuổi còn khoẻ
Còn một việc cấp bách mà nhiều gia đình chỉ nhận ra khi đã muộn: ghi lại ký ức của người lớn tuổi. Mỗi khi một người ông, người bà ra đi, cả một kho câu chuyện ra đi cùng. Những gì chưa được hỏi sẽ không bao giờ còn được trả lời.
Ngày nay việc ghi lại rất dễ: một chiếc điện thoại có thể thu âm hàng giờ. Hãy ngồi với ông bà, hỏi những câu đơn giản: hồi nhỏ ông sống ở đâu, ông bà gặp nhau thế nào, thời khó khăn nhất là khi nào, điều gì ông tự hào nhất, ông muốn con cháu nhớ điều gì.
Đừng lo về việc hỏi sao cho hay. Người lớn tuổi thường rất vui khi có người muốn nghe chuyện của mình. Có khi một câu hỏi mở ra cả buổi chiều kể chuyện mà cả nhà chưa từng nghe.
Cuối tuần này, nếu ông bà hay cha mẹ bạn còn khoẻ, bạn thử ngồi với họ nửa giờ, bật máy thu âm, và hỏi về ngày họ còn trẻ. Bản ghi âm ấy, mười năm sau, có thể là thứ quý nhất mà gia đình bạn sở hữu.
Câu hỏi thường gặp
Gia đình không còn gia phả thì bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ những gì còn nhớ: hỏi người lớn tuổi nhất trong nhà về các thế hệ trước, tên, quê quán, ngày giỗ. Có thể tìm về quê, hỏi họ hàng, tìm ở nhà thờ họ hoặc giấy tờ cũ để bổ sung dần.
Gia huấn ca có phải của Nguyễn Trãi không?
Gia huấn ca thường được tương truyền là của Nguyễn Trãi, nhưng giới nghiên cứu văn học vẫn còn tranh luận về tác giả thật. Dù tác giả là ai, tác phẩm vẫn là một tư liệu quý về quan niệm gia đình của người Việt xưa.
Có nên số hoá gia phả và ảnh cũ không?
Rất nên. Chụp hoặc quét gia phả, ảnh cũ, thư từ và lưu ở nhiều nơi giúp bảo vệ chúng khỏi mối mọt, ẩm mốc, hoả hoạn. Bản gốc vẫn nên được giữ gìn cẩn thận.
Làm sao để trẻ con quan tâm tới chuyện gia đình?
Kể bằng câu chuyện sinh động thay vì giảng giải, cho trẻ cầm kỷ vật, xem ảnh cũ, cùng về quê thăm nơi ông bà từng sống. Trẻ con thường rất tò mò nếu câu chuyện được kể hấp dẫn.
Chia kỷ vật thế nào để không mất lòng nhau?
Hỏi trước mong muốn của từng người, ghi lại câu chuyện của từng món, và nếu có thể, để người lớn tuổi tự trao kỷ vật khi còn sống. Sự minh bạch và sự quan tâm tới cảm xúc của mỗi người là điều quan trọng nhất.
