Những gia đình nề nếp xưa nay hay cho con học đàn, cưỡi ngựa, đấu kiếm hay chèo buồm không phải để khoe, mà vì mỗi môn rèn một đức tính. Đàn rèn sự kiên nhẫn, ngựa rèn trách nhiệm với một sinh vật khác, kiếm rèn sự tôn trọng đối thủ, buồm rèn sự khiêm tốn trước thiên nhiên.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Khi nghe ai đó nói con họ học cưỡi ngựa hay đấu kiếm, nhiều người nghĩ ngay đó là thú chơi xa xỉ. Tập này mình lật lại câu chuyện, hỏi vì sao những môn ấy được giữ trong các gia đình tinh hoa qua nhiều thế hệ, và điều gì trong đó mọi gia đình đều học được. Mình nói về cách học, không so đứa trẻ này với đứa trẻ kia.
Âm nhạc: sự kiên nhẫn được đo bằng năm
Học một nhạc cụ là một trong những bài học kiên nhẫn sớm nhất của một đứa trẻ. Không có cách nào nhảy cóc: phải tập từng nốt, từng gam, ngày này qua ngày khác, mới chơi được một bản nhạc trọn vẹn. Trẻ học được rằng thứ đáng giá cần thời gian, và cảm giác khi lần đầu tiên chơi trôi chảy một đoạn khó là phần thưởng mà không ai cho được.
Trong các gia đình quý tộc châu Âu xưa, biết chơi một nhạc cụ, hát được, hiểu nhạc là một phần của học vấn, vì âm nhạc gắn với đời sống xã giao, những buổi hoà nhạc tại gia. Ở Á Đông, các nhà nho xưa cũng coi cầm, tức đàn, là một trong bốn thú của người quân tử cùng với cờ, thư, hoạ.
Âm nhạc còn dạy trẻ biết lắng nghe người khác khi chơi chung, biết đứng trên sân khấu, biết vượt qua hồi hộp. Đó là những kỹ năng theo em suốt đời, dù em có thành nhạc công hay không.
Điều quan trọng là để con chọn nhạc cụ mình thích, và chấp nhận rằng có những giai đoạn con chán, muốn bỏ. Người thầy giỏi biết cách giữ ngọn lửa ấy, cha mẹ thì kiên trì mà không ép.
Cưỡi ngựa: chăm một sinh vật lớn hơn mình
Đúng vậy, cưỡi ngựa có một bài học mà ít môn nào có: bạn đang làm việc với một con vật sống, có cảm xúc, nặng gấp nhiều lần mình. Ngựa không nghe lời vì bạn ra lệnh, mà vì nó tin bạn. Trẻ học được rằng sức mạnh thật sự là sự bình tĩnh, nhất quán, và tôn trọng.
Ở những trường dạy cưỡi ngựa nghiêm túc, việc đầu tiên không phải là cưỡi mà là chăm: chải lông, cho ăn, làm sạch móng, dọn chuồng. Một đứa trẻ quen được phục vụ ở nhà lần đầu tiên phải phục vụ một sinh vật khác trước khi được nhận lại niềm vui.
Trong lịch sử, cưỡi ngựa là kỹ năng của giới quý tộc và quân nhân khắp nơi, gắn với săn bắn, chiến trận, rồi về sau là những môn thể thao như nhảy chướng ngại, biểu diễn. Tư thế ngồi thẳng, vai mở trên lưng ngựa được xem là hình mẫu của phong thái.
An toàn là điều không thể xem nhẹ. Trẻ phải đội mũ bảo hiểm chuyên dụng, đi giày đúng loại, học với huấn luyện viên có chuyên môn ở nơi có ngựa được huấn luyện cho người mới. Đây là môn có rủi ro thật, và chính sự cẩn trọng ấy cũng là một bài học.
Đấu kiếm: từ quyết đấu tới phép lịch sự trên sàn
Nói thêm về đấu kiếm, môn có lịch sử gắn liền với giới quý tộc châu Âu. Thời xưa, kiếm là vũ khí và cũng là biểu tượng địa vị, những cuộc quyết đấu để bảo vệ danh dự có thể kết thúc bằng cái chết. Dần dần, kiếm thuật trở thành một môn rèn luyện, rồi một môn thể thao, và có mặt ngay từ Thế vận hội hiện đại đầu tiên năm một nghìn tám trăm chín mươi sáu.
Đấu kiếm hiện đại có những nghi thức rất đẹp: chào đối thủ, chào trọng tài, chào khán giả bằng kiếm trước trận, bắt tay sau trận dù thắng hay thua. Trẻ học được rằng đối thủ là người giúp mình tiến bộ, không phải kẻ thù.
Đấu kiếm được gọi là cờ vua bằng thân thể, vì nó đòi hỏi phản xạ nhanh nhưng cũng đòi hỏi suy tính, đọc ý đồ đối thủ, thay đổi chiến thuật trong tích tắc. Những đứa trẻ hiếu động thường học được sự tập trung, những đứa trẻ rụt rè học được sự quả quyết.
Trang bị bảo hộ đầy đủ và học ở câu lạc bộ có huấn luyện viên được đào tạo là điều bắt buộc. Kiếm tập không sắc, nhưng va chạm vẫn cần được bảo vệ đúng cách.
Chèo buồm và thư pháp: khiêm tốn và tĩnh lặng
Đúng là có những môn rèn sự khiêm tốn hơn là rèn sức mạnh. Chèo thuyền buồm là một ví dụ. Bạn không điều khiển được gió, chỉ học được cách đọc gió và đi cùng nó. Một đứa trẻ cầm lái chiếc thuyền buồm nhỏ học được rằng thiên nhiên lớn hơn mình, và sự chuẩn bị, cẩn trọng quan trọng hơn sự liều lĩnh.
Trên thuyền, mỗi người một việc, phải tin nhau và phối hợp nhanh. Trẻ học làm việc nhóm một cách rất cụ thể: kéo dây không đúng lúc, cả thuyền nghiêng. Áo phao, huấn luyện viên có chứng chỉ, học ở vùng nước được kiểm soát là những điều kiện không bàn cãi.
Ở phương Đông, các gia đình nề nếp có một môn rèn tâm khác: thư pháp. Ngồi mài mực, cầm bút đúng tư thế, viết từng nét chậm rãi là bài học tĩnh lặng và tập trung. Thư pháp chữ Việt bằng bút lông ngày nay cũng được nhiều gia đình cho con học vào dịp hè.
Cái chung của những môn này là chúng không cho kết quả nhanh, và chính sự chậm ấy là giá trị của chúng trong một thế giới quá nhanh.
Chọn môn nào và học như thế nào?
Còn câu hỏi thực tế: cho con học môn nào. Không có môn nào là bắt buộc của giới tinh hoa, và không cần học tất cả. Điều quan trọng là con thích, con được thử, và con được kiên trì đủ lâu để vượt qua giai đoạn khó đầu tiên. Một môn theo đuổi nhiều năm có giá trị hơn năm môn học dở dang.
Hãy cho con thử vài buổi trước khi cam kết lâu dài, quan sát xem con hứng thú hay chỉ chiều lòng cha mẹ. Có đứa trẻ sinh ra để chạy trên sân cỏ, có đứa để ngồi bên đàn, có đứa để mày mò trong xưởng gỗ. Tất cả đều đáng quý như nhau.
Đừng biến những môn học này thành cuộc đua thành tích hay công cụ để khoe trên mạng. Khi một đứa trẻ cảm thấy mình học đàn để cha mẹ có ảnh đẹp, niềm vui âm nhạc sẽ tắt dần.
Cuối tuần này, bạn thử hỏi con một câu đơn giản: nếu được học một thứ hoàn toàn mới, con muốn học gì. Câu trả lời có thể làm bạn bất ngờ, và đó có thể là điểm bắt đầu của một đam mê dài lâu.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì nên bắt đầu học đàn?
Không có một tuổi chung cho mọi trẻ. Nhiều em bắt đầu từ khoảng năm sáu tuổi khi tay đã đủ khéo và có thể tập trung ngắn, nhưng bắt đầu muộn hơn vẫn hoàn toàn được. Quan trọng là sự hứng thú và người thầy phù hợp.
Cưỡi ngựa có nguy hiểm cho trẻ không?
Có rủi ro như mọi môn thể thao có tốc độ và con vật lớn. Rủi ro giảm đáng kể khi trẻ đội mũ bảo hiểm, đi giày đúng loại, học với huấn luyện viên có chuyên môn và ngựa được huấn luyện cho người mới.
Con muốn bỏ giữa chừng thì có nên ép không?
Nên tìm hiểu lý do trước. Nếu con chán vì gặp đoạn khó, có thể động viên con thêm một thời gian. Nếu con thật sự không hợp hoặc căng thẳng, đổi sang môn khác là lựa chọn tôn trọng con hơn là ép buộc.
Những môn này có cần chi phí lớn không?
Một số môn như cưỡi ngựa, chèo buồm có chi phí đáng kể vì cần con vật, thuyền và sân bãi. Nhưng những đức tính mà chúng rèn luyện cũng có thể đến từ những môn đơn giản hơn như chạy bộ, cờ vua, đàn sáo dân tộc hay thư pháp.
Học nhạc cụ dân tộc có giá trị như piano không?
Hoàn toàn có. Đàn bầu, đàn tranh, sáo trúc rèn sự kiên nhẫn và tai nghe không kém bất kỳ nhạc cụ nào, lại giúp trẻ gắn với văn hoá của mình. Nhiều gia đình cho con học cả hai.
