Người sưu tầm gốm cổ học đọc ba thứ trước tiên: xương gốm, lớp men và chân đế, nơi dấu vết thời gian khó làm giả nhất. Gốm Việt có những dòng rất nổi tiếng như men ngọc thời Lý, gốm hoa nâu thời Trần, gốm hoa lam Chu Đậu. Và vì cổ vật gắn với luật di sản văn hoá, việc mua bán và giữ gìn phải theo đúng quy định của nhà nước.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Trong một căn phòng sưu tầm, chiếc bình gốm cổ thường là món làm người ta im lặng lâu nhất. Nó đã qua tay bao thế hệ, có khi nằm dưới đáy biển vài trăm năm. Tập này mình học cách cầm nó lên, lật ngược nó lại, và nhìn như người trong nghề.
Những dòng gốm Việt nổi tiếng
Gốm sứ Việt có một lịch sử dài và nhiều dòng rất riêng. Thời Lý nổi tiếng với gốm men ngọc, men màu xanh nhạt như ngọc, và gốm men trắng ngà, dáng thanh thoát, nhiều đồ thờ và đồ dùng trong cung đình, chùa chiền. Thời Trần có gốm hoa nâu, nền men trắng ngà với hoa văn tô màu nâu, mạnh mẽ và phóng khoáng.
Từ khoảng thế kỷ mười bốn, mười lăm, gốm hoa lam, men trắng vẽ hoa văn màu lam, phát triển mạnh. Vùng Chu Đậu ở Hải Dương xưa là một trung tâm sản xuất gốm hoa lam nổi tiếng thời ấy, sản phẩm được xuất khẩu đi xa theo đường biển.
Có một chiếc bình gốm hoa lam Việt Nam được lưu giữ ở một bảo tàng tại Thổ Nhĩ Kỳ, trên vai bình có dòng chữ Hán ghi năm Thái Hoà thứ tám, tức năm một nghìn bốn trăm năm mươi, kèm tên người thợ vẽ là một phụ nữ họ Bùi. Chiếc bình ấy là bằng chứng quý về niên đại và quê hương của dòng gốm này.
Gốm Bát Tràng thì có mặt từ nhiều thế kỷ và vẫn đang sống tới hôm nay, với những đồ thờ, chân đèn có ghi niên đại và tên người cúng, rất được giới sưu tầm quan tâm.
Đọc xương gốm, men và chân đế
Đúng vậy, người trong nghề có thói quen cầm món gốm lên là lật ngược ngay. Chân đế, tức phần vành đáy tiếp xúc với mặt đất, thường không phủ men, để lộ xương gốm. Ở đó bạn thấy được màu đất, độ mịn, cách người thợ cắt gọt, những vết lửa lò để lại. Đây là nơi khó làm giả nhất.
Có dòng gốm cổ Việt mà phần đáy được quét một lớp màu nâu son, người sưu tầm thường nhắc tới như một dấu hiệu riêng. Nhưng dấu hiệu nào nổi tiếng thì cũng là dấu hiệu bị bắt chước nhiều nhất.
Lớp men của gốm cổ thật thường có những bọt khí li ti bên trong khi soi dưới kính lúp, những vết rạn tự nhiên, độ bóng đã dịu đi qua thời gian. Những chỗ hay cọ xát như vành miệng, đáy có vết mòn tự nhiên, không đều, đúng với cách món đồ được dùng.
Dáng và hoa văn cũng kể chuyện. Mỗi thời mỗi dáng, mỗi lò mỗi cách vẽ. Người sưu tầm lâu năm nhìn nét bút vẽ một cánh sen là đoán được thời và lò, nhưng để có con mắt ấy cần rất nhiều năm xem đồ thật trong bảo tàng.
Đồ giả làm cũ: những mánh khoé hay gặp
Nói thêm về mặt trái, vì gốm cổ là một trong những lĩnh vực có nhiều đồ giả nhất. Người làm giả có thể dùng đúng loại đất, bắt chước đúng dáng và hoa văn, rồi làm cũ bằng nhiều cách: ngâm hoá chất cho men mất bóng, chôn xuống đất, mài vết mòn bằng máy, bôi đất bẩn vào chân đế.
Vết mòn làm bằng máy thường đều quá, theo một hướng, xuất hiện cả ở những chỗ đáng lẽ không cọ xát. Bùn đất bôi vào thường chỉ bám ngoài mặt, lau nước là trôi, trong khi cặn đất bám trên đồ khai quật thật nhiều khi đã kết vào men.
Đồ giả gốm vớt từ biển cũng phổ biến, với vỏ hà, san hô gắn vào cho giống. Câu chuyện con tàu đắm được kể rất hấp dẫn, nhưng đó lại chính là thứ người mua cần hoài nghi nhất.
Con mắt chuyên gia và phân tích trong phòng thí nghiệm có thể giúp, nhưng với gốm, ngay cả chuyên gia đôi khi cũng tranh luận. Người mới nên mua chậm, mua ít, và mua từ những nơi chịu cam kết bằng văn bản.
Cổ vật và luật di sản văn hoá
Đúng là sưu tầm gốm cổ không chỉ là chuyện thẩm mỹ, mà còn là chuyện pháp lý. Ở Việt Nam, di vật, cổ vật được điều chỉnh bởi pháp luật về di sản văn hoá. Theo nguyên tắc chung, cổ vật có thể thuộc sở hữu tư nhân hợp pháp, nhưng việc mua bán, đăng ký, đưa ra nước ngoài đều có quy định riêng.
Những hiện vật tìm thấy khi khai quật, hay trục vớt từ tàu đắm, thường thuộc về nhà nước, và việc tự ý đào bới, trục vớt là vi phạm pháp luật. Mua những món không rõ nguồn gốc kiểu này có thể khiến người mua gặp rắc rối, chưa kể góp phần làm mất mát di sản chung.
Với những cổ vật có giá trị, chủ sở hữu có thể đăng ký với cơ quan quản lý văn hoá có thẩm quyền. Việc đăng ký giúp xác lập quyền sở hữu hợp pháp và giúp cổ vật được ghi nhận. Mang cổ vật ra nước ngoài thường cần giấy phép.
Vì các quy định có thể thay đổi, hãy hỏi trực tiếp cơ quan văn hoá địa phương hoặc luật sư am hiểu lĩnh vực này trước khi mua bán món có giá trị. Mình chỉ nói ở mức nguyên tắc chung.
Bắt đầu sưu tầm gốm cổ một cách khôn ngoan
Còn với người muốn bắt đầu, có một con đường an toàn và nhiều niềm vui. Bắt đầu bằng việc đi bảo tàng thật nhiều, ngắm đồ thật có niên đại xác định, đọc sách của các nhà nghiên cứu gốm. Mắt nhìn đồ thật đủ lâu thì đồ giả sẽ tự lộ ra.
Tham gia các hội nhóm sưu tầm uy tín, nơi người ta chia sẻ kiến thức và cùng xem đồ. Người sưu tầm lâu năm thường rất hào phóng với kiến thức, nếu bạn đến với tinh thần học hỏi.
Bắt đầu mua bằng những món vừa phải, những mảnh gốm vỡ có niên đại rõ để học, những món đồ dùng phổ thông của các lò. Những mảnh vỡ ấy là sách giáo khoa quý, cho bạn cầm xương gốm, nhìn mặt cắt men mà không sợ làm hỏng.
Lần tới vào bảo tàng, bạn thử chọn một chiếc bình gốm và đứng nhìn nó thật lâu, chỉ một chiếc thôi, ghi lại màu men, dáng, nét vẽ. Mười chiếc như vậy, con mắt của bạn sẽ khác hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Gốm cổ bị sứt mẻ có còn giá trị không?
Có, tuỳ mức độ và độ hiếm của món đồ. Nhiều món gốm cổ có vết sứt hay đã gắn lại vẫn được quý. Điều quan trọng là người bán phải nói rõ tình trạng, kể cả những chỗ đã sửa.
Làm sạch gốm cổ ở nhà có được không?
Chỉ nên phủi bụi và lau nhẹ bằng khăn mềm. Với gốm có men rạn, vết bẩn trong rạn có thể là một phần lịch sử của món đồ. Không ngâm hoá chất, không dùng chất tẩy mạnh.
Trưng bày gốm cổ thế nào cho an toàn?
Đặt gốm trong tủ kính chắc, kệ có gờ chặn, tránh nơi có rung lắc và trẻ nhỏ chạy nhảy. Với món nặng, nên đặt ở tầng thấp và có miếng lót chống trượt.
Gốm Việt cổ có được người nước ngoài sưu tầm không?
Có, nhiều bảo tàng và nhà sưu tầm nước ngoài lưu giữ gốm Việt, đặc biệt là gốm hoa lam xuất khẩu và gốm men thời Lý Trần. Điều đó cho thấy giá trị nghệ thuật của gốm Việt được công nhận rộng rãi.
Có nên tin vào câu chuyện xuất xứ người bán kể?
Hãy lắng nghe nhưng luôn đối chiếu. Câu chuyện xuất xứ chỉ có giá trị khi đi kèm giấy tờ, ảnh cũ, hay xác nhận của bên thứ ba đáng tin. Câu chuyện quá hấp dẫn mà không có bằng chứng là lý do để thận trọng hơn.
