Một phiên đấu giá nghệ thuật đi qua những bước khá rõ ràng: người gửi bán ký gửi tác phẩm, chuyên gia đưa ra khoảng giá ước tính và cùng người gửi đặt một giá sàn giữ kín, nhà đấu giá trưng bày công khai trước phiên, rồi người mua đăng ký nhận số và trả giá trong phòng hay qua điện thoại. Và nhớ rằng giá lúc gõ búa chưa phải con số cuối cùng người mua trả.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Trên phim, phiên đấu giá là cảnh người ta giơ biển, búa gỗ gõ xuống và cả phòng vỗ tay. Tập này mình đi vào hậu trường, xem những gì xảy ra trong nhiều tuần trước tiếng búa ấy, và những gì bạn cần biết nếu một ngày ngồi vào hàng ghế đó.
Trước phiên: ký gửi, định giá và giá sàn
Mọi phiên đấu giá bắt đầu từ người gửi bán, có thể là một nhà sưu tầm muốn thanh lý, một gia đình chia thừa kế, hay một tổ chức. Họ mang tác phẩm đến nhà đấu giá, chuyên gia của từng mảng như tranh, gốm, đồng hồ sẽ xem xét, nghiên cứu nguồn gốc và tình trạng.
Chuyên gia đưa ra một khoảng giá ước tính, gồm mức thấp và mức cao, in trong ca ta lô. Khoảng này dựa trên những tác phẩm tương tự đã bán trước đó, tình trạng và nguồn gốc. Có khi nhà đấu giá cố ý đặt ước tính khiêm tốn để thu hút người tham gia.
Người gửi bán và nhà đấu giá cũng thoả thuận một giá sàn, mức thấp nhất mà người gửi chấp nhận bán. Giá sàn được giữ kín và thường không cao hơn mức ước tính thấp. Nếu phiên không chạm tới giá sàn, tác phẩm không được bán, người trong nghề gọi là bị rút lại.
Người gửi bán trả một khoản hoa hồng cho nhà đấu giá trên giá bán được. Mức này thương lượng được, nhất là với tác phẩm quan trọng.
Buổi trưng bày và báo cáo tình trạng
Đúng vậy, và đây là phần quan trọng mà người mới hay bỏ qua. Trước phiên, các tác phẩm được trưng bày công khai trong vài ngày, ai cũng có thể vào xem, nhiều khi không cần đăng ký. Đây là cơ hội để bạn đứng thật gần tác phẩm, nhìn màu thật, kích thước thật, và hỏi chuyên gia đứng ngay đó.
Với tác phẩm bạn quan tâm, hãy xin báo cáo tình trạng. Đó là văn bản mô tả những vết nứt, vết phục chế, chỗ bong tróc, những điều mà ảnh trong ca ta lô có thể không thể hiện. Nhiều nhà đấu giá bán tác phẩm theo hiện trạng, nghĩa là bạn chịu trách nhiệm tìm hiểu trước khi mua.
Đọc kỹ những dòng chữ nhỏ trong ca ta lô. Cách ghi tên hoạ sĩ có ý nghĩa: ghi đầy đủ tên thường là nhà đấu giá tin đó là tác phẩm của hoạ sĩ, còn những cách ghi như cho là của, trường phái của, theo phong cách của lại mang ý nghĩa thận trọng hơn rất nhiều.
Người mua kỹ tính còn mang theo người tư vấn độc lập, không làm việc cho nhà đấu giá, để có thêm một con mắt.
Đăng ký và các cách trả giá
Nói thêm về phía người mua. Muốn trả giá, bạn phải đăng ký trước với nhà đấu giá, cung cấp giấy tờ tuỳ thân, đôi khi chứng minh khả năng tài chính hoặc đặt cọc với những phiên lớn. Bạn nhận một con số, gắn trên tấm biển nhỏ, và con số ấy là danh tính của bạn trong phòng.
Bạn không cần có mặt mới trả giá được. Có thể trả giá qua điện thoại, nhân viên nhà đấu giá đứng trong phòng cầm máy, báo giá cho bạn từng nhịp. Có thể trả giá qua mạng. Hoặc gửi trước một mức giá tối đa bằng văn bản, nhà đấu giá sẽ thay bạn trả từng nấc, dừng ở mức đó.
Trong phòng, người điều khiển phiên nâng giá theo từng nấc định sẵn. Bạn chỉ cần giơ biển rõ ràng. Chuyện gãi tai mà thành mua tranh chỉ có trong phim, người điều khiển giỏi luôn xác nhận lại với người mới.
Ở một số nơi, theo luật và thông lệ địa phương, người điều khiển được thay mặt người gửi bán trả giá dưới mức giá sàn để đưa phiên tới mức ấy. Điều này thường được công bố trong điều khoản của phiên.
Giá gõ búa và phí người mua
Đúng là phần con số cuối cùng hay làm người mới bất ngờ. Khi búa gõ xuống, con số lúc đó gọi là giá gõ búa. Nhưng người mua còn phải trả thêm phí người mua, một tỉ lệ cộng vào giá gõ búa, thường không nhỏ và có thể thay đổi theo bậc giá. Rồi còn thuế, phí vận chuyển, bảo hiểm, phí xuất nhập khẩu nếu có.
Vì thế người có kinh nghiệm luôn tính trước tổng số tiền tối đa mình sẵn lòng trả, rồi lùi lại để ra mức giá gõ búa tối đa. Không tính trước thì rất dễ vượt ngân sách mà không nhận ra.
Những con số được báo chí đưa tin sau các phiên lớn thường đã bao gồm phí người mua, nên cao hơn giá lúc gõ búa. Khi so sánh hai kết quả đấu giá, hãy chắc chắn mình đang so cùng một loại số.
Sau phiên, người thắng có một khoảng thời gian quy định để thanh toán và nhận tác phẩm. Chậm thanh toán có thể bị phạt hoặc mất quyền mua.
Giữ cái đầu lạnh trong cơn sốt đấu giá
Còn điều quan trọng nhất không nằm trong điều khoản nào: tâm lý. Phòng đấu giá được thiết kế để tạo cảm giác hồi hộp. Khi có người trả giá ngang với bạn, rất nhiều người bỗng thấy mình phải thắng, không còn nghĩ tới việc tác phẩm đáng bao nhiêu với mình.
Người sưu tầm lâu năm thường viết mức giá tối đa ra giấy trước phiên và tự hứa dừng ở đó. Có người còn nhờ bạn đi cùng giữ lời hứa ấy. Nếu không chắc mình giữ được bình tĩnh, gửi mức giá tối đa bằng văn bản cho nhà đấu giá là cách an toàn.
Thua một phiên không phải là mất mát. Những tác phẩm hay sẽ còn quay lại thị trường, và những tác phẩm khác sẽ xuất hiện. Hối tiếc vì trả quá cao thường kéo dài lâu hơn hối tiếc vì để tuột mất.
Nếu tò mò, bạn có thể đi dự một phiên đấu giá chỉ để xem, không đăng ký trả giá. Ngồi quan sát một lần, bạn sẽ hiểu nhịp điệu của căn phòng và nhận ra lúc nào nó bắt đầu nóng lên.
Câu hỏi thường gặp
Có được thương lượng giá sau khi tác phẩm không bán được không?
Ở nhiều nhà đấu giá, tác phẩm bị rút lại vẫn có thể được bán riêng sau phiên nếu người mua và người gửi bán đồng ý. Bạn có thể hỏi bộ phận chuyên môn về khả năng này.
Đấu giá từ thiện có khác đấu giá thường không?
Đấu giá từ thiện thường có tinh thần đóng góp, tiền thu được dành cho một mục đích chung, và người trả giá thường sẵn lòng trả cao hơn giá trị thị trường. Vẫn nên hỏi rõ số tiền được chuyển cho mục đích từ thiện ra sao.
Mua đấu giá xong mà phát hiện tác phẩm giả thì sao?
Nhiều nhà đấu giá có điều khoản bảo đảm trong một thời gian nhất định với một số loại tác phẩm, cho phép hoàn tiền nếu chứng minh được là giả. Điều kiện khác nhau tuỳ nơi, nên đọc kỹ trước khi trả giá.
Người gửi bán có biết ai mua tác phẩm của mình không?
Thông thường nhà đấu giá giữ kín danh tính người mua, trừ khi người mua đồng ý công khai. Sự kín đáo này là một phần lý do nhiều nhà sưu tầm chọn mua qua đấu giá.
Lần đầu đi đấu giá nên chọn món thế nào?
Nên bắt đầu với những phiên nhỏ, món có giá trị vừa phải, nơi bạn có thể tìm hiểu kỹ. Học cách đọc ca ta lô, xem trưng bày, đặt mức giá tối đa ở một phiên nhỏ trước khi tham gia những phiên lớn.
