Ở khí hậu nồm ẩm như nhiều vùng của Việt Nam, kẻ thù lớn nhất của tranh là độ ẩm lên xuống thất thường, nấm mốc, mối mọt và ánh nắng. Cách giữ không khó: treo tranh tránh tường ngoài và tránh nắng chiếu thẳng, đóng khung bằng vật liệu không chứa a xít, và trong những ngày nồm thì đóng kín cửa, bật máy hút ẩm.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Những bảo tàng lớn trên thế giới tốn rất nhiều công sức để giữ một con số độ ẩm ổn định. Ở nhà, mình không cần làm được như bảo tàng, nhưng hiểu tranh sợ gì thì có thể giữ một bức tranh đẹp nhiều chục năm. Tập này mình nói riêng cho khí hậu của mình.
Vì sao độ ẩm lên xuống lại nguy hiểm hơn độ ẩm cao?
Hầu hết vật liệu làm nên tác phẩm nghệ thuật, như gỗ, giấy, vải toan, keo, đều hút ẩm và nhả ẩm. Khi không khí ẩm, chúng nở ra một chút, khi không khí khô, chúng co lại. Nếu sự thay đổi diễn ra chậm và trong biên độ nhỏ, chúng chịu được. Nếu dao động mạnh liên tục, từng lớp vật liệu co giãn không đều nhau, và các lớp sơn bắt đầu rạn, bong.
Các bảo tàng thường cố giữ độ ẩm tương đối quanh mức năm mươi phần trăm và ít thay đổi. Ở nhà mình ở Việt Nam, nhất là miền Bắc mùa nồm, độ ẩm có thể vọt lên gần bão hoà, nước đọng thành giọt trên tường và sàn.
Nguy hiểm không kém là chiều ngược lại: bật điều hoà lạnh sâu suốt ngày rồi tắt hẳn khi đi vắng. Căn phòng chuyển từ khô lạnh sang nóng ẩm trong vài giờ, mỗi ngày một vòng, là một bài tập mệt mỏi cho bức tranh.
Vì vậy điều đáng làm nhất không phải là đạt một con số hoàn hảo, mà là làm cho môi trường quanh tranh ổn định hơn. Một chiếc đồng hồ đo độ ẩm nhỏ treo cạnh tranh sẽ cho bạn biết căn phòng của mình thật sự thế nào.
Mùa nồm: đóng cửa hay mở cửa?
Đúng vậy, và đây là chỗ nhiều người làm ngược. Nồm xảy ra khi không khí ấm và ẩm từ ngoài tràn vào gặp những bề mặt trong nhà còn lạnh sau đợt rét, hơi nước ngưng tụ lại thành nước. Theo phản xạ, nhiều người mở hết cửa cho thoáng, nhưng làm vậy là mời thêm không khí ẩm vào nhà.
Trong những ngày nồm, nên đóng kín cửa phòng treo tranh, bật máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô của điều hoà. Khi trời hanh trở lại, mới mở cửa cho nhà thông thoáng.
Treo tranh trên tường trong nhà, không treo trên bức tường giáp với bên ngoài hay giáp nhà vệ sinh. Tường ngoài lạnh hơn, hơi nước dễ đọng phía sau tranh, nơi bạn không nhìn thấy và nấm mốc lặng lẽ lan ra.
Một mẹo nhỏ là gắn thêm vài miếng đệm nhỏ ở góc dưới khung tranh để tranh cách tường một chút, không khí lưu thông được phía sau, giảm hơi ẩm bị nhốt.
Ánh sáng: kẻ thù lặng lẽ
Nói thêm về ánh sáng, vì tổn hại của nó diễn ra chậm tới mức khi nhận ra thì đã muộn. Tia cực tím trong ánh nắng làm phai màu, làm giấy giòn và ố vàng. Tranh màu nước, tranh lụa, bản in, ảnh chụp là những thứ nhạy cảm nhất, vài năm dưới nắng có thể mất hẳn sắc tươi.
Tranh sơn dầu bền hơn, nhưng lớp véc ni và một số màu vẫn ngả dần dưới nắng. Nguyên tắc chung là không treo tranh ở nơi có nắng chiếu thẳng vào bất kỳ giờ nào trong ngày, kể cả nắng sớm tưởng là dịu.
Kính chống tia cực tím khi đóng khung là đầu tư rất đáng, nhất là với tranh giấy. Rèm cửa mỏng cũng giúp giảm đáng kể ánh nắng trong phòng.
Đèn chiếu tranh nên là đèn ít tỏa nhiệt, không đặt sát mặt tranh. Với những tác phẩm trên giấy quý, nhiều nhà sưu tầm xoay vòng: treo vài tháng rồi cất đi nghỉ, thay bằng bức khác.
Nấm mốc, mối mọt và cách đóng khung đúng
Đúng là ở xứ nóng ẩm, những sinh vật nhỏ bé lại gây hại nhiều nhất. Nấm mốc mọc thành những đốm trắng xám trên mặt tranh hay những đốm nâu li ti trên tranh giấy. Gián, mọt ăn keo và giấy. Mối thì có thể ăn rỗng cả khung gỗ và cốt tranh từ phía trong tường mà mặt tranh vẫn bình thường.
Đóng khung đúng cách là hàng rào đầu tiên. Với tranh giấy, dùng bìa lót không chứa a xít, có khoảng cách nhỏ giữa kính và tranh để tranh không dính vào kính khi ẩm, mặt sau khung được dán kín để bụi và côn trùng khó vào.
Định kỳ vài tháng một lần, tháo tranh xuống xem mặt sau và bức tường phía sau. Thấy dấu đất của mối, vết mốc hay xác côn trùng, cần xử lý ngay và mời người có chuyên môn kiểm tra.
Nếu tranh đã bị mốc, đừng tự lau bằng nước hay cồn. Hãy để tranh ở nơi khô thoáng, tránh lây sang tranh khác, và mang tới người phục chế. Lau sai cách có thể kéo mốc ăn sâu hơn vào lớp màu.
Cầm, treo và cất giữ cho đúng
Còn những việc rất đời thường mà nhiều tổn hại xảy ra chính từ đó: cầm và di chuyển tranh. Khi cầm tranh, hãy dùng hai tay đỡ hai bên khung, không cầm ở thanh trên cùng, không chạm tay vào mặt tranh. Dầu và mồ hôi ở tay để lại dấu rất khó xoá.
Treo tranh bằng hai móc chắc chắn thay vì một sợi dây vắt qua một đinh, vừa vững vừa giữ tranh thẳng. Kiểm tra dây treo và móc định kỳ, vì dây cũ có thể đứt.
Khi cất tranh, đặt đứng theo chiều dọc, không xếp chồng nằm. Lót giữa các bức bằng tấm bìa cứng, bọc lớp giấy không a xít chứ không bọc kín bằng ni lông, vì ni lông nhốt hơi ẩm lại bên trong.
Tối nay, bạn thử tháo bức tranh quý nhất trong nhà xuống, xem mặt sau và bức tường phía sau nó. Có khi chỉ một lần nhìn đã giúp bạn phát hiện một vết ẩm đang âm thầm lan.
Câu hỏi thường gặp
Có nên lau mặt tranh sơn dầu bằng khăn ướt?
Không nên. Nước và chất tẩy có thể làm hỏng lớp véc ni và lớp màu. Chỉ phủi bụi nhẹ bằng chổi lông mềm, sạch, khô. Tranh bẩn nhiều nên để người phục chế làm sạch.
Tranh giấy bị ố đốm nâu có cứu được không?
Những đốm nâu trên tranh giấy cũ thường do độ ẩm và tạp chất trong giấy. Người phục chế có thể xử lý làm giảm vết ố, nhưng tuỳ mức độ và loại giấy. Ngăn chặn bằng cách giữ khô và đóng khung đúng vẫn quan trọng nhất.
Máy hút ẩm nên đặt mức bao nhiêu cho phòng có tranh?
Với phòng có tranh, nhiều người đặt máy hút ẩm giữ độ ẩm quanh mức năm mươi đến sáu mươi phần trăm. Quan trọng là tránh để độ ẩm lên xuống quá đột ngột trong ngày.
Có cần mua bảo hiểm cho tranh treo trong nhà?
Với tác phẩm giá trị lớn, nhiều nhà sưu tầm mua bảo hiểm riêng vì bảo hiểm nhà ở thông thường có thể không bao gồm đầy đủ. Hãy hỏi trực tiếp đơn vị bảo hiểm về điều kiện và giấy tờ cần có.
Vận chuyển tranh khi chuyển nhà thế nào?
Bọc góc khung bằng miếng bảo vệ, bọc tranh bằng giấy không a xít rồi thêm lớp đệm, đặt đứng trong thùng cứng. Với tác phẩm quý, nên thuê đơn vị chuyên vận chuyển đồ nghệ thuật.
