Tranh sơn mài Việt Nam được vẽ bằng nhựa của cây sơn ta cùng với vàng bạc lá, vỏ trứng, vỏ trai, phủ chồng nhiều lớp rồi mài xuống để những lớp bên dưới hiện lên, tạo ra một chiều sâu rất riêng. Từ nghề sơn đồ thờ truyền thống, các hoạ sĩ thế hệ học ở Trường Mỹ thuật Đông Dương đã đưa sơn mài thành một chất liệu hội hoạ mang đậm bản sắc Việt.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Có những bức tranh bạn nhìn từ xa thấy một màu đen bóng, lại gần mới thấy cả một lớp vàng chìm, một vệt bạc ẩn, những mảnh vỏ trứng li ti như sao. Tập này mình nói về sơn mài, thứ nghệ thuật mà nhiều nhà sưu tầm nước ngoài coi là một trong những món quà đẹp nhất Việt Nam tặng cho hội hoạ.
Sơn ta: nhựa cây và một tính khí khó chiều
Chất liệu chính của sơn mài truyền thống là sơn ta, nhựa lấy từ thân cây sơn, một loài cây được trồng nhiều ở vùng trung du phía Bắc như Phú Thọ. Người ta rạch vỏ cây, hứng nhựa như cạo mủ, rồi để lắng, khuấy, lọc thành các loại sơn khác nhau.
Sơn ta có một tính lạ: nó không khô bằng cách bay hơi như sơn thường, mà đông cứng lại nhờ độ ẩm. Vì thế các xưởng sơn mài xưa có buồng ủ ẩm, có khi là một căn phòng tối, kín, ẩm ướt, nơi tranh được đặt vào sau mỗi lớp sơn. Thời tiết nồm mà người miền Bắc ghét lại là bạn của nghề sơn.
Sơn ta sống còn rất dễ gây dị ứng, người làm nghề gọi là bị sơn ăn, da nổi mẩn ngứa. Thợ mới vào nghề hầu như ai cũng trải qua. Đây là một trong những lý do nghề sơn mài thật sự rất vất vả.
Màu truyền thống của sơn ta không nhiều: đen của sơn then, đỏ của son, nâu cánh gián, cùng vàng và bạc. Chính sự hạn chế ấy buộc người hoạ sĩ phải sáng tạo bằng lớp, bằng độ sâu.
Vì sao gọi là sơn mài?
Đúng vậy, chữ mài chính là chìa khoá. Hoạ sĩ không vẽ một lần là xong. Họ phủ lớp này lên lớp khác, có khi gắn vàng lá, rắc bạc, cẩn vỏ trứng ở lớp giữa, rồi phủ thêm nhiều lớp sơn lên trên, che lấp hết.
Sau đó họ mài, thường bằng đá mài, giấy nhám và nước, mài từ từ cho lớp trên mỏng đi, để những gì nằm bên dưới hiện lên. Mài chỗ này sâu, chỗ kia nông, màu sắc hiện ra khác nhau. Có khi chính hoạ sĩ cũng không đoán trước hoàn toàn được kết quả.
Vì thế người ta nói vẽ sơn mài là vẽ ngược, vẽ những gì sẽ nằm sâu nhất trước, rồi để thời gian và bàn tay mài đưa chúng ra ánh sáng. Một bức tranh có thể mất nhiều tháng, có khi cả năm.
Lớp cuối cùng được đánh bóng bằng tay, có khi bằng lòng bàn tay trần, cho tới khi bề mặt sâu thẳm như mặt hồ. Cái bóng ấy không phải lớp véc ni phủ ngoài mà là chính bản thân lớp sơn đã được mài nhẵn.
Vỏ trứng, vàng bạc lá và cái lấp lánh trầm
Nói thêm về những chất liệu được cẩn vào tranh. Vỏ trứng là thứ đặc trưng nhất. Hoạ sĩ dùng vỏ trứng gà, trứng vịt, có khi rang cho đổi màu, rồi đặt từng mảnh lên lớp sơn còn ướt, ấn nhẹ cho vỡ thành những vết rạn nhỏ. Những mảng trắng của áo dài thiếu nữ, của mây trời trong tranh sơn mài thường làm từ cách ấy.
Vỏ trai, vỏ ốc cho những vệt sáng óng ánh như xà cừ. Vàng lá và bạc lá được dát mỏng tới mức nhẹ như hơi thở, đặt lên rồi phủ sơn, sau khi mài hiện ra như ánh sáng toả từ bên dưới.
Cái hay của sơn mài là sự lấp lánh trầm, không phô ra. Dưới ánh đèn khác nhau, vào giờ khác nhau trong ngày, bức tranh đổi sắc. Nhiều nhà sưu tầm thích ngắm tranh sơn mài dưới ánh nến hay ánh chiều tà.
Bột màu hiện đại ngày nay giúp bảng màu sơn mài phong phú hơn nhiều, có xanh, có trắng tươi, nhưng không ít hoạ sĩ vẫn trung thành với bảng màu cổ.
Từ đồ thờ tới hội hoạ
Đúng là sơn ta đã có mặt ở Việt Nam từ rất lâu đời, trên hoành phi câu đối, tượng thờ, đồ gỗ trong đình chùa và nhà quyền quý. Thợ sơn làng nghề nắm giữ bí quyết pha sơn, thếp vàng, và nghề này được truyền trong các làng như ở vùng Hà Tây xưa.
Bước ngoặt đến khi Trường Mỹ thuật Đông Dương được thành lập ở Hà Nội năm một nghìn chín trăm hai mươi lăm. Những năm sau đó, các giảng viên và sinh viên của trường mời thợ sơn giỏi vào hướng dẫn, cùng thử nghiệm, và phát triển kỹ thuật mài để biến sơn ta từ chất liệu trang trí thành chất liệu hội hoạ.
Nhiều hoạ sĩ thế hệ ấy, như hoạ sĩ Nguyễn Gia Trí, đã để lại những tác phẩm sơn mài được xem là kiệt tác. Từ đó tranh sơn mài trở thành một trong những dòng tranh đặc trưng nhất của mỹ thuật Việt Nam hiện đại.
Ngày nay sơn mài được giảng dạy trong các trường mỹ thuật, và các làng nghề cũng làm nhiều đồ sơn mài ứng dụng như hộp, khay, bình. Có món là tác phẩm nghệ thuật, có món là đồ thủ công đẹp, cả hai đều có chỗ đứng.
Phân biệt sơn ta và giữ tranh sơn mài bền lâu
Còn với người muốn sưu tầm, câu hỏi đầu tiên là tranh làm bằng sơn ta hay sơn công nghiệp. Sơn ta cho bề mặt có chiều sâu, độ bóng ấm và trầm, màu đen sâu thẳm. Nhiều sản phẩm trên thị trường dùng sơn hạt điều hoặc sơn tổng hợp để làm nhanh và rẻ hơn, bề mặt bóng hơn nhưng thường nông và lạnh hơn.
Bằng mắt thường khó phân biệt chắc chắn, nên hãy hỏi trực tiếp hoạ sĩ, xưởng làm, và mua ở nơi có uy tín. Một bức sơn mài sơn ta thật sự phải mất nhiều tháng, nên nếu được báo làm trong vài ngày thì nên đặt câu hỏi.
Bảo quản tranh sơn mài không khó nhưng có vài điều cần nhớ. Tránh nắng chiếu trực tiếp lâu ngày, tránh đặt gần máy sưởi, lò sưởi hay chỗ điều hoà thổi thẳng vì khô và nóng đột ngột có thể làm sơn rạn. Lau bụi bằng khăn mềm hơi ẩm, không dùng hoá chất tẩy rửa.
Lần tới đứng trước một bức tranh sơn mài, bạn thử đổi góc nhìn vài lần, bước sang trái, sang phải, lại gần rồi lùi xa. Bức tranh sẽ đổi sắc theo bước chân của bạn, và đó là lúc bạn hiểu vì sao người ta gọi nó là hội hoạ có chiều sâu.
Câu hỏi thường gặp
Tranh sơn mài có treo được ở nơi ẩm không?
Sơn ta khi đã khô hoàn toàn khá bền với độ ẩm, nhưng khung và lớp cốt gỗ bên dưới có thể bị ảnh hưởng nếu quá ẩm lâu ngày. Nên treo nơi thoáng, tránh tường thấm nước và phòng tắm.
Tranh sơn mài bị trầy xước có sửa được không?
Vết trầy nhẹ trên bề mặt thường có thể được hoạ sĩ hoặc thợ có kinh nghiệm đánh bóng lại. Vết sâu hay bong tróc cần người phục chế chuyên về sơn mài, không nên tự sửa bằng sơn thường.
Vì sao tranh sơn mài thường làm trên tấm gỗ?
Sơn mài cần một nền cứng để chịu được nhiều lớp sơn và quá trình mài. Cốt tranh thường là gỗ được bó vải, phủ lớp đất sơn để phẳng và chắc, đây là phần ít ai thấy nhưng quyết định độ bền.
Sơn mài Việt Nam khác sơn mài Nhật, Trung Quốc thế nào?
Các nước Á Đông đều có truyền thống sơn lâu đời. Nét đặc sắc của sơn mài Việt Nam là kỹ thuật mài phát triển thành ngôn ngữ hội hoạ, với tranh treo tường mang chủ đề phong cảnh, con người, đời sống.
Đồ sơn mài làng nghề có giá trị sưu tầm không?
Đồ sơn mài ứng dụng làm khéo bằng sơn ta có giá trị như đồ thủ công mỹ nghệ, đẹp để dùng và tặng. Giá trị sưu tầm thường gắn với tay nghề, độ cũ và câu chuyện của món đồ hơn là chủng loại.
