Câu giàu không quá ba đời phản ánh vài cơ chế có thật: tài sản bị chia nhỏ qua mỗi lần thừa kế, mức sống của gia đình tăng nhanh hơn tài sản, người kế nghiệp không được chuẩn bị, và anh chị em, họ hàng dần bất hoà với nhau. Không cơ chế nào trong số đó là định mệnh, và gia đình nào hiểu rõ chúng thì có thể phòng được.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Câu tục ngữ này không chỉ người Việt mới có. Người Trung Hoa có câu tương tự, người Anh nói từ áo sơ mi xắn tay về lại áo sơ mi xắn tay trong ba thế hệ. Khi nhiều nền văn hoá cùng nhận ra một điều, có lẽ đằng sau nó có cơ chế. Tập này mình chỉ nói ở mức cơ chế, mọi việc cụ thể bạn nên hỏi luật sư và người tư vấn có chuyên môn.
Phép chia: tài sản nhỏ dần qua từng thế hệ
Cơ chế đầu tiên là một phép tính đơn giản. Giả sử ông bà có một khối tài sản và ba người con. Mỗi người con thừa hưởng một phần ba. Nếu mỗi người con lại có ba đứa con, thì tới đời cháu, mỗi người chỉ còn một phần chín. Sang đời chắt, một phần hai mươi bảy.
Tức là nếu tài sản không lớn lên, chỉ sau ba thế hệ, mỗi người thừa hưởng một phần rất nhỏ so với người sáng lập. Một gia sản từng khiến cả vùng nể trọng, chia ra thành vài chục phần, có thể chỉ còn đủ cho mỗi người một cuộc sống bình thường.
Chưa kể mỗi lần chuyển giao thường đi kèm chi phí, thủ tục, có khi là những cuộc tranh chấp làm hao hụt thêm. Và có những tài sản như một doanh nghiệp, một mảnh đất lớn, khi bị chia nhỏ thì giá trị cộng lại thấp hơn giá trị khi còn nguyên vẹn.
Đây là lý do nhiều dòng họ xưa ở Việt Nam có ruộng hương hoả, phần ruộng giữ chung không chia, dùng hoa lợi để lo việc thờ cúng tổ tiên. Đó là một cách giữ một phần cơ nghiệp khỏi bị chia nhỏ mãi.
Mức sống tăng nhanh hơn tài sản
Đúng vậy, cơ chế thứ hai nằm ở chi tiêu. Thế hệ thứ nhất thường là người lập nghiệp, sống tằn tiện, quen với khó khăn, tiêu ít hơn mình kiếm được rất nhiều. Thế hệ thứ hai lớn lên khi gia đình đã khá, quen với một mức sống cao hơn. Thế hệ thứ ba sinh ra trong sung túc, coi mức sống ấy là bình thường.
Mỗi thế hệ có xu hướng tiêu nhiều hơn thế hệ trước, trong khi phần tài sản mỗi người nhận được lại ít đi vì phép chia. Hai đường ấy, một đường đi lên, một đường đi xuống, sớm muộn sẽ gặp nhau.
Điều này không có nghĩa thế hệ sau hư hỏng. Đơn giản là con người quen với những gì mình lớn lên cùng. Một đứa trẻ chưa bao giờ thấy cha mẹ phải tính toán sẽ không tự biết tính toán.
Vì thế giáo dục con về tiền, như mình đã nói ở một tập trước, là một phần không thể thiếu của việc giữ gìn tài sản. Tài sản không tự giữ mình, nó cần người biết giữ.
Người kế nghiệp không được chuẩn bị
Nói thêm về cơ chế thứ ba, có lẽ quan trọng nhất: năng lực không di truyền theo tài sản. Người sáng lập có thể có tài kinh doanh, có sự nhạy bén, có ý chí sắt đá. Con cháu họ có thể có những tài năng khác, nhưng không nhất thiết là những tài năng ấy.
Nhiều người sáng lập vì bận rộn hoặc vì không muốn nhường quyền đã không chuẩn bị người kế nghiệp. Họ nắm mọi việc tới phút cuối, rồi khi họ ra đi, thế hệ sau bị đẩy vào vị trí lãnh đạo mà không có kinh nghiệm, không hiểu công việc, không có uy tín với những người cùng làm.
Cũng có những gia đình mặc định con trưởng phải nối nghiệp, dù người con ấy không có năng lực hay đam mê. Kết quả là cả người con lẫn cơ nghiệp đều chịu thiệt.
Chuẩn bị người kế nghiệp là một quá trình nhiều năm: cho con làm việc từ vị trí thấp, làm ở nơi khác trước để có kinh nghiệm, dần dần nhận trách nhiệm. Và chấp nhận rằng người giỏi nhất để điều hành có thể không phải là người trong nhà.
Bất hoà: khi gia đình lớn dần
Đúng là cơ chế thứ tư thường là thứ khiến các gia đình đau lòng nhất. Thế hệ thứ nhất là một gia đình nhỏ. Thế hệ thứ hai là anh chị em ruột, đã có thể bất đồng. Thế hệ thứ ba là anh chị em họ, mỗi nhánh một gia đình, một lợi ích, một cách nghĩ. Càng nhiều người cùng có phần, càng khó đồng thuận.
Những bất hoà nhỏ nếu không được giải quyết sẽ tích tụ thành những vết rạn lớn, và khi người lớn tuổi nhất, người giữ cho cả nhà đoàn kết, ra đi, vết rạn có thể vỡ ra thành tranh chấp. Tranh chấp tài sản không chỉ làm hao hụt tiền bạc mà còn làm tan nát tình thân.
Ở nhiều gia đình, nguyên nhân không phải là lòng tham mà là sự thiếu minh bạch, thiếu giao tiếp. Mỗi người hiểu một kiểu về điều cha mẹ muốn, và không ai có bằng chứng.
Vì thế những gia đình giữ được cơ nghiệp lâu dài thường đầu tư rất nhiều vào việc trò chuyện, họp mặt, ghi chép rõ ràng, như mình sẽ nói ở tập về hiến chương gia đình.
Những dòng họ giữ được cơ nghiệp lâu dài
Còn điều đáng mừng: câu tục ngữ không phải là định luật. Trên thế giới có những gia đình giữ được cơ nghiệp qua nhiều thế hệ. Ở Nhật Bản có những doanh nghiệp gia đình tồn tại hàng trăm năm, có một công ty chuyên xây đền chùa từng được một dòng họ điều hành suốt hơn một nghìn bốn trăm năm.
Những gia đình ấy thường có vài điểm chung: một bộ giá trị rõ ràng được truyền qua các thế hệ, sự sẵn lòng đưa người tài từ bên ngoài vào khi cần, quy tắc rõ ràng về quyền và trách nhiệm, và sự đầu tư nghiêm túc vào giáo dục thế hệ sau.
Họ cũng coi mình là người giữ gìn, không phải người sở hữu. Tài sản được nhận từ đời trước và phải trao lại cho đời sau, ít nhất là nguyên vẹn. Tư duy ấy khác hẳn với ý nghĩ tài sản là của riêng mình, muốn làm gì thì làm.
Nếu gia đình bạn đang ở thế hệ thứ nhất hay thứ hai, thử bắt đầu bằng một bữa cơm cả nhà, và đặt một câu hỏi: điều gì chúng ta muốn con cháu mình còn giữ sau năm mươi năm nữa. Câu trả lời có thể không phải là tiền.
Câu hỏi thường gặp
Có phải đa số gia đình giàu đều mất tài sản sau ba đời?
Có những con số thường được trích dẫn về tỉ lệ này, nhưng nguồn gốc và cách đo của chúng không phải lúc nào cũng rõ ràng. Điều chắc chắn hơn là giữ tài sản qua nhiều thế hệ rất khó và cần sự chuẩn bị có chủ ý.
Ruộng hương hoả là gì?
Ruộng hương hoả là phần ruộng đất được dòng họ hoặc gia đình giữ chung, không chia cho cá nhân, dùng hoa lợi để lo việc thờ cúng tổ tiên. Đây là một cách truyền thống của người Việt để giữ một phần tài sản gắn với dòng họ.
Nên chia đều tài sản cho các con hay không?
Đây là quyết định riêng của mỗi gia đình, phụ thuộc vào hoàn cảnh, nguyện vọng và quy định pháp luật về thừa kế. Điều quan trọng là quyết định được giải thích rõ ràng khi còn có thể, và được tư vấn bởi luật sư hoặc công chứng viên.
Làm sao biết con có hợp để kế nghiệp không?
Hãy cho con trải nghiệm thật trong công việc, ở nhiều vị trí, và lắng nghe nguyện vọng của con. Ý kiến của những người làm việc cùng con, không phải chỉ ý kiến của cha mẹ, cũng rất đáng tham khảo.
Người ngoài điều hành doanh nghiệp gia đình có tốt không?
Nhiều doanh nghiệp gia đình phát triển tốt nhờ thuê người điều hành có năng lực, trong khi gia đình giữ vai trò sở hữu và định hướng. Điều cần là cơ chế giám sát rõ ràng và sự tin tưởng hai chiều.
