Nghề kim hoàn truyền thống Việt là nghề đúc, gò, chạm, kéo vàng bạc thành sợi rồi kết thành những món trang sức tinh xảo, gắn với các làng nghề lâu đời ở đồng bằng Bắc Bộ. Bộ trang sức trong lễ cưới hỏi như kiềng, bông tai, nhẫn, vòng là của hồi môn mang theo lời chúc của gia đình, không chỉ là một khoản tài sản.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Mình đã nói về đồng hồ cơ, kim cương, ngọc trai, những thứ đến từ nơi xa. Tập này mình về rất gần, ngồi bên bàn thợ của một người thợ bạc già, nghe tiếng búa nhỏ gõ lên kim loại, và hiểu vì sao chiếc kiềng vàng ngày cưới của mẹ lại nặng hơn trọng lượng của nó.
Những làng nghề vàng bạc lâu đời
Ở đồng bằng Bắc Bộ có những làng mà nghề vàng bạc được truyền qua nhiều thế hệ. Làng Định Công ở phía nam Hà Nội từ lâu nổi tiếng với nghề kim hoàn, thợ vàng thợ bạc nơi đây có mặt ở nhiều phố cổ. Làng Đồng Xâm trên vùng đất Thái Bình xưa được biết đến với nghề chạm bạc, những chiếc hộp trầu, khay, đĩa chạm nổi rất công phu.
Phố Hàng Bạc ở Hà Nội cũ là nơi tụ họp của thợ bạc và những người làm nghề đổi bạc, tương truyền gắn với thợ từ các làng nghề vùng Hải Dương lên kinh thành lập nghiệp. Chi tiết lịch sử của từng làng còn được các nhà nghiên cứu bàn thêm, nhưng điều chắc chắn là nghề kim hoàn Việt có gốc rễ rất sâu.
Mỗi làng thường có đền thờ tổ nghề, và nhiều nơi vẫn giữ lễ giỗ tổ hằng năm. Người thợ tin rằng tay nghề là thứ được trao lại, không phải tự mình có.
Ngày nay nhiều xưởng dùng máy, nhưng vẫn còn những người thợ già làm tay hoàn toàn, mỗi món mất nhiều ngày, và đó là những món mà người sành tìm kiếm.
Chạm, gò, kéo chỉ: bàn tay nói gì trên kim loại
Đúng vậy, và mỗi kỹ thuật là một nghề trong nghề. Gò là dùng búa nhỏ gõ từ mặt sau tấm bạc mỏng để đẩy hoa văn nổi lên ở mặt trước. Chạm là dùng những chiếc đục nhỏ khắc nét lên mặt kim loại, từ những đường mảnh như sợi tóc tới những mảng hoa lá dày.
Chạm lộng là đục thủng những khoảng nền, để hoa văn như treo lơ lửng. Kéo chỉ là kéo vàng bạc qua những lỗ nhỏ dần cho thành sợi mảnh, rồi se, uốn, hàn lại thành những bông hoa, cánh bướm. Một chiếc trâm cài tóc kết chỉ có thể gồm hàng trăm vòng xoắn nhỏ.
Hoa văn trên trang sức Việt thường mang ý nghĩa: hoa sen thanh khiết, chim phượng cho cô dâu, dây leo cho sự nối dài con cháu, chữ phúc chữ thọ cho lời chúc. Người đeo mang theo cả một lời chúc trên người.
Nhìn một món chạm tay kỹ, bạn sẽ thấy những nét không hoàn toàn đều nhau, hơi khác nhau giữa bên này với bên kia. Đó không phải là lỗi, đó là dấu vân tay của người thợ.
Vàng bốn số chín, chỉ và lượng nghĩa là gì?
Nói thêm về những con chữ người Việt dùng khi nói chuyện vàng, vì người nước ngoài nghe thấy rất lạ. Vàng ta, hay vàng bốn số chín, là vàng gần như nguyên chất, mềm, màu vàng đậm. Vì mềm, nó hợp với nhẫn trơn, kiềng, vòng to bản hơn là những món nhỏ gắn đá.
Vàng tây là vàng đã pha thêm kim loại khác để cứng hơn, giữ đá chắc hơn, có nhiều màu như vàng hồng, vàng trắng. Hàm lượng vàng ít hơn vàng ta, thường được ghi bằng các con số trên món trang sức.
Đơn vị đo vàng truyền thống là chỉ và lượng, người miền Nam hay gọi lượng là cây. Một lượng bằng mười chỉ, và theo cách tính hiện nay, một lượng vàng nặng ba mươi bảy phẩy năm gam.
Ở nhiều gia đình Việt, vàng không chỉ là trang sức mà còn là của để dành, cất đi phòng lúc khó khăn. Chính vì thế người ta quý vàng ta trơn, dễ đổi, hơn những món chạm khắc công phu mà khó định giá.
Bộ trang sức cưới hỏi mang lời chúc gì?
Đúng là trong đám cưới Việt, phần trao trang sức là khoảnh khắc nhiều người rơi nước mắt nhất. Trong lễ rước dâu, mẹ chồng thường đeo cho con dâu một đôi bông tai, có khi thêm chiếc kiềng hay chiếc vòng. Đó là lời chào đón con vào nhà.
Kiềng vàng là chiếc vòng cổ cứng, tròn, có khoá. Người xưa nói kiềng ba chân thì vững, và chiếc kiềng cổ mang lời chúc cho gia đình mới vững vàng. Bông tai thì gắn với lời nhắn nhủ con dâu biết lắng nghe. Những cách giải nghĩa này là lời truyền miệng đẹp của dân gian, mỗi vùng kể một chút khác nhau.
Cha mẹ cô dâu cũng thường cho con một ít vàng làm của hồi môn, để con có chút vốn riêng khi về nhà chồng. Ý nghĩa của nó là sự che chở, là người mẹ nói với con gái rằng con không đi tay trắng.
Nhẫn cưới đeo ở ngón áp út là phong tục du nhập từ phương Tây và nay đã rất phổ biến. Nhiều đôi uyên ương chọn nhẫn trơn vàng ta, đơn giản mà bền mãi.
Giữ nghề và giữ món đồ cho đời sau
Còn chuyện của hôm nay: làm sao để nghề kim hoàn tay không mai một. Câu trả lời một phần nằm ở người mua. Khi bạn chọn một món chạm tay của người thợ làng nghề cho dịp quan trọng, bạn đang góp phần giữ cho tiếng búa nhỏ ấy còn vang.
Khi đặt làm, hãy dành thời gian nói chuyện với người thợ, kể về dịp dùng món đồ, người được tặng, những gì muốn khắc. Một món đồ được làm cho riêng một người, mang dấu ấn của người ấy, sẽ được giữ gìn rất khác một món mua sẵn.
Với bộ trang sức cưới của cha mẹ, ông bà, nhiều gia đình truyền lại cho con cháu vào chính ngày cưới của chúng. Món đồ ấy đã đi qua một đám cưới, giờ đi tiếp vào một đám cưới khác.
Nếu nhà bạn còn giữ đôi bông tai cưới của bà, bạn thử hỏi người lớn trong nhà về ngày bà được đeo nó. Có thể bạn sẽ nghe được một câu chuyện mà chưa ai từng kể.
Câu hỏi thường gặp
Vàng ta và vàng tây cái nào tốt hơn?
Mỗi loại hợp một mục đích. Vàng ta gần như nguyên chất, mềm, giữ giá tốt và dễ đổi, hợp làm của để dành. Vàng tây cứng hơn, giữ đá chắc, nhiều kiểu dáng, hợp làm trang sức đeo hằng ngày.
Vì sao bạc đeo lâu lại chuyển màu đen?
Bạc phản ứng với các hợp chất chứa lưu huỳnh trong không khí, mồ hôi và một số thực phẩm, tạo lớp màu đen trên bề mặt. Đây là phản ứng hoá học tự nhiên, có thể làm sạch được.
Trang sức cưới có nhất thiết phải bằng vàng không?
Không bắt buộc. Vàng là truyền thống phổ biến, nhưng nhiều gia đình chọn bạc, ngọc hay đá quý tuỳ điều kiện và sở thích. Ý nghĩa nằm ở lời chúc và tình cảm của người trao.
Đặt làm trang sức thủ công mất bao lâu?
Tuỳ độ phức tạp, một món chạm tay có thể mất vài ngày tới vài tuần. Nên đặt sớm trước dịp cần dùng và trao đổi kỹ mẫu vẽ với người thợ.
Có nên khắc tên lên nhẫn cưới không?
Nhiều đôi khắc tên, ngày cưới hay một chữ nhỏ ở mặt trong nhẫn. Đó là cách làm món đồ trở nên riêng tư, nhưng nên giữ chữ ngắn gọn để thợ khắc rõ và bền.
