Cái nĩa ăn từng bị coi là một thứ kiểu cách lố bịch ở châu Âu thời Trung cổ. Nó phổ biến ở Ý trước, rồi phải mất vài thế kỷ mới lan khắp lục địa. Còn phép ăn uống châu Âu mà ta coi là chuẩn mực hôm nay thì hình thành dần dần, một phần từ những cuốn sách dạy lễ độ cho trẻ em, chứ không phải có sẵn từ đầu.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Ở tập đầu tiên, mình đã ngồi vào bàn tiệc và học cách dùng dao nĩa. Tập này mình lùi lại vài trăm năm, xem người ta đã ăn thế nào trước khi có những phép tắc ấy, và vì sao cái nĩa nhỏ bé từng gây ra cả một cuộc tranh cãi.
Trước khi có cái nĩa, người ta ăn bằng gì?
Ở châu Âu thời Trung cổ, người ta ăn chủ yếu bằng tay, bằng thìa và bằng con dao. Mỗi người thường tự mang con dao riêng, dùng để cắt thịt và xiên thức ăn đưa lên miệng. Thức ăn đặt trên những lát bánh mì dày làm đĩa, hoặc trên đĩa gỗ, đĩa thiếc dùng chung.
Phép lịch sự thời ấy vẫn có, nhưng khác bây giờ. Người ta được dặn rửa tay trước bữa ăn, vì tay sẽ chạm vào đồ ăn chung. Chỉ dùng ba ngón tay để bốc là dấu hiệu của người có giáo dục, bốc cả bàn tay là thô lỗ.
Những bữa tiệc trong lâu đài có thể rất xa hoa về số món, nhưng về cách ăn thì vẫn là tay và dao. Khăn ăn lớn, có khi khăn bàn được dùng để lau tay.
Điều này nhắc ta rằng phép tắc không phải là chân lý vĩnh cửu, mà là những thói quen được một xã hội đồng thuận trong một thời kỳ.
Cái nĩa vàng và sự phẫn nộ của giới tu sĩ
Đúng vậy, câu chuyện được kể nhiều nhất là về một nàng công chúa gốc Byzantine về làm vợ một vị tổng trấn Venice vào thế kỷ mười một. Theo những ghi chép và giai thoại còn lại, nàng dùng một chiếc nĩa nhỏ bằng vàng để đưa thức ăn lên miệng thay vì dùng tay. Một số tu sĩ thời ấy chê trách thói quen này là kiểu cách, thậm chí là tội kiêu căng.
Ở đế chế Byzantine phía đông, nĩa ăn đã được dùng trong giới quý tộc từ trước đó. Từ Venice và các thành phố thương mại, nĩa dần phổ biến ở Ý, nhất là khi người Ý ăn nhiều món mì sợi trơn, khó bốc bằng tay.
Đến thế kỷ mười bảy, một người Anh tên Thomas Coryat đi du lịch qua Ý và viết lại về thói quen dùng nĩa của người Ý như một điều lạ. Về nước, ông bắt chước dùng nĩa và bị bạn bè chế giễu. Điều đó cho thấy ở Anh lúc ấy, nĩa vẫn còn xa lạ.
Có một giai thoại phổ biến rằng hoàng hậu Catherine de Medici, người Ý về làm hoàng hậu Pháp ở thế kỷ mười sáu, đã mang nĩa tới Pháp. Nhiều sử gia cho rằng câu chuyện này bị thổi phồng, vì nĩa lan sang Pháp là một quá trình dài chứ không nhờ một người.
Con dao đầu tròn và những giai thoại
Nói thêm về con dao ăn, vì nó cũng có câu chuyện riêng. Con dao ăn ngày nay có đầu tròn, không nhọn. Có một giai thoại thường được kể rằng ở Pháp thế kỷ mười bảy, một nhân vật quyền lực khó chịu khi thấy khách dùng mũi dao nhọn xỉa răng ở bàn ăn, nên cho mài tròn đầu dao trong nhà mình, và về sau các quy định ở triều đình đã khuyến khích dao ăn đầu tròn.
Mức độ chính xác của từng giai thoại còn được bàn, nhưng xu hướng thì rõ: khi nĩa đảm nhận việc xiên thức ăn, con dao không còn cần mũi nhọn, và dao đầu tròn ở bàn ăn trở thành chuẩn mực. Nó cũng an toàn hơn trong những bữa tiệc có rượu.
Cùng lúc ấy, ý niệm mỗi người có bộ đồ ăn riêng, đĩa riêng, ly riêng cũng dần hình thành trong giới khá giả. Trước đó việc dùng chung ly, chung đĩa là bình thường.
Những thay đổi nhỏ ấy cộng lại đã dẫn tới bàn tiệc mà ta biết hôm nay, với mỗi chỗ ngồi có đủ dao, nĩa, thìa, ly riêng.
Sách dạy phép lịch sự cho trẻ em
Đúng là phép ăn uống không chỉ được truyền qua thói quen mà còn qua sách. Năm một nghìn năm trăm ba mươi, học giả Erasmus xứ Rotterdam viết một cuốn sách nhỏ về phép lịch sự dành cho trẻ em, và cuốn sách này được dịch, in lại rất nhiều lần khắp châu Âu.
Những lời khuyên trong đó cho thấy người thời ấy cần được nhắc những điều mà hôm nay ta coi là hiển nhiên: không lau mũi vào tay áo, không nhổ ra bàn, không liếm ngón tay, không ăn ngấu nghiến như thú vật. Đọc lại, ta vừa buồn cười vừa thấy rõ phép tắc đã đi một chặng đường dài thế nào.
Các nhà nghiên cứu xã hội học về sau đã dùng những cuốn sách như vậy để chỉ ra rằng ngưỡng xấu hổ của con người thay đổi theo thời gian. Những gì từng bình thường dần trở nên khó chấp nhận, và ngược lại.
Bài học ở đây là phép lịch sự được dạy và học, không phải sinh ra đã có. Và nó được dạy tốt nhất từ khi còn nhỏ, trong bữa cơm gia đình.
Đôi đũa của người Việt và phép tắc riêng
Còn ở phía mình, bàn ăn Việt có một lịch sử rất khác với đôi đũa là trung tâm. Đôi đũa đã có mặt ở nhiều nước Á Đông từ rất lâu, và phép dùng đũa của người Việt có những quy tắc tinh tế không kém bộ dao nĩa châu Âu.
Không cắm đũa thẳng đứng vào bát cơm, vì hình ảnh ấy gợi tới bát cơm cúng người đã khuất. Không dùng đũa gõ vào bát, không dùng đũa chỉ vào người khác, không bới tìm món ngon trong đĩa chung. Trước bữa ăn, con cháu mời ông bà, cha mẹ, người lớn cầm đũa trước thì người nhỏ mới ăn.
Khi gắp cho người khác, nhiều gia đình có thói quen trở đầu đũa, dùng đầu đũa chưa đưa vào miệng để gắp, hoặc dùng đũa chung. Đó là phép lịch sự vừa tình cảm vừa vệ sinh.
Bữa cơm tối nay, bạn thử để ý những quy tắc nhỏ ấy trong gia đình mình, và kể cho con nghe vì sao không được cắm đũa vào bát cơm. Mỗi phép tắc đều có một câu chuyện, và câu chuyện làm cho phép tắc dễ nhớ hơn mọi lời dặn.
Câu hỏi thường gặp
Nĩa ăn phổ biến ở châu Âu từ khi nào?
Nĩa ăn phổ biến ở Ý từ khá sớm, rồi lan dần sang các nước châu Âu khác trong khoảng thế kỷ mười sáu tới mười tám. Ở một số nơi, nĩa chỉ thật sự thông dụng trong mọi tầng lớp vào thế kỷ mười tám, mười chín.
Vì sao nĩa ngày xưa chỉ có hai răng?
Những chiếc nĩa đầu tiên thường có hai răng, chủ yếu để giữ thịt khi cắt hoặc xiên miếng ăn. Nĩa ba răng, bốn răng xuất hiện về sau, giúp xúc được thức ăn, phù hợp với cách ăn mới.
Erasmus là ai?
Erasmus xứ Rotterdam là một học giả nhân văn nổi tiếng ở châu Âu thời Phục hưng. Cuốn sách nhỏ về phép lịch sự cho trẻ em của ông năm một nghìn năm trăm ba mươi được in và dịch rất rộng rãi.
Ăn đũa có phải kém lịch sự hơn ăn dao nĩa?
Hoàn toàn không. Đũa và dao nĩa là hai truyền thống ăn uống khác nhau, mỗi bên có phép tắc riêng và tinh tế riêng. Lịch sự là dùng đúng phép tắc của bàn ăn mình đang ngồi.
Ở nhà hàng Âu có được xin đũa không?
Nhiều nhà hàng Âu ở Việt Nam sẵn sàng đưa đũa nếu khách cần, nhất là với những món phù hợp. Bạn có thể hỏi một cách tự nhiên, không có gì bất lịch sự.
