Đầu thế kỷ hai mươi, giới thượng lưu Hà Nội và Sài Gòn là một sự pha trộn thú vị giữa nếp nho phong cũ và lối sống Tây mới: những thương gia giàu có ở phố cổ, những công chức, những trí thức tân học. Còn chữ thanh lịch Tràng An mà người ta hay nhắc là để chỉ cái nết ăn nói nhẹ nhàng, ăn mặc chừng mực, tinh tế trong từng món quà nhỏ.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Tập này mình về rất gần, chỉ cách chúng ta chừng một trăm năm, đi dạo qua những con phố Hà Nội và Sài Gòn thời ông bà, cụ cố. Mình sẽ cố kể đúng những gì sách vở ghi lại, và nhắc trước rằng mỗi lời khen về một vùng đất chỉ là nhận xét chung, không ai đúng cho tất cả mọi người.
Tràng An và câu ca dao về hoa nhài
Có một câu ca dao mà người Hà Nội thuộc lòng: chẳng thơm cũng thể hoa nhài, dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An. Tràng An là một tên gọi cũ để chỉ kinh đô, và câu ca dao ngầm nói rằng người đất kinh kỳ được kỳ vọng phải thanh lịch, như hoa nhài thì phải thơm.
Thanh lịch ở đây không phải là giàu sang. Nó là cách nói năng mềm mỏng, biết thưa gửi, biết kính trên nhường dưới. Là cách ăn mặc gọn gàng, kín đáo, hợp với hoàn cảnh. Là sự cầu kỳ trong ăn uống, từ chén trà buổi sáng tới món quà biếu.
Người ta hay kể về các gia đình Hà Nội xưa dạy con cách mời, cách đưa đồ bằng hai tay, cách ngồi ăn không chép miệng, cách gắp thức ăn cho người lớn trước. Những phép ấy không dành riêng cho nhà giàu, nhiều gia đình thanh bạch vẫn giữ rất nghiêm.
Chính vì thế mà thanh lịch Tràng An trở thành một lý tưởng, một chuẩn mực mà người ta hướng tới, chứ không phải một tấm thẻ của tầng lớp.
Phố cổ, phố Tây và những gia đình mới giàu
Đúng vậy, đầu thế kỷ hai mươi, Hà Nội có hai gương mặt. Một bên là khu phố cổ với những dãy nhà ống, mỗi phố từng gắn với một nghề, nơi những gia đình thương nhân giàu có làm ăn từ nhiều đời. Một bên là khu phố Tây mới mọc lên phía nam hồ Hoàn Kiếm, với những biệt thự kiểu Pháp, những đại lộ rợp bóng cây.
Nhà hát Lớn Hà Nội được hoàn thành năm một nghìn chín trăm mười một, theo kiểu kiến trúc châu Âu. Những đêm diễn ở đó là dịp giới thượng lưu cả người Pháp lẫn người Việt khá giả xuất hiện trong trang phục đẹp nhất.
Một tầng lớp mới hình thành: những gia đình kinh doanh khấm khá, những công chức làm việc cho chính quyền thời ấy, những trí thức học trường Tây. Họ cho con đi học trường Pháp, có khi sang tận Pháp du học, nhà có đàn piano, có tủ sách, nhưng trên bàn thờ tổ tiên vẫn khói hương như mọi gia đình Việt.
Sự pha trộn ấy không phải lúc nào cũng êm đẹp. Văn chương thời ấy có không ít trang giễu những người học đòi lối sống Tây một cách vụng về, cho thấy cuộc giằng co giữa cũ và mới trong lòng xã hội.
Áo dài tân thời và cuộc đổi mới thẩm mỹ
Nói thêm về một thay đổi mà ngày nay chúng ta vẫn đang thừa hưởng: chiếc áo dài. Vào thập niên ba mươi của thế kỷ hai mươi, hoạ sĩ Nguyễn Cát Tường, thường được biết với tên Lemur, đã đưa ra những mẫu áo dài cách tân, ôm dáng hơn, cổ và tay áo có nhiều kiểu mới. Những mẫu áo ấy được giới thiệu trên báo của nhóm Tự Lực Văn Đoàn.
Ban đầu những mẫu áo mới gây tranh cãi, có người cho là quá táo bạo. Nhưng dần dần, chiếc áo dài tân thời được nhiều phụ nữ thành thị đón nhận, và trở thành nền tảng cho chiếc áo dài mà ta biết hôm nay, qua nhiều lần biến đổi tiếp theo.
Đây là một ví dụ đẹp về cách giới tinh hoa văn hoá thời ấy không chối bỏ truyền thống, cũng không bắt chước nguyên xi phương Tây, mà tìm một con đường riêng. Chiếc áo dài vẫn là áo dài, nhưng mang hơi thở của thời đại mới.
Cùng thời ấy, thơ mới, tân nhạc, hội hoạ hiện đại cũng nở rộ. Giới thượng lưu văn hoá Hà Nội và Sài Gòn là những người đọc, người nghe, người nuôi dưỡng những phong trào ấy.
Sài Gòn: thương cảng phồn hoa phương Nam
Đúng là Sài Gòn mang một gương mặt khác. Là thương cảng lớn của phương Nam, Sài Gòn đầu thế kỷ hai mươi sôi động, cởi mở và giàu có nhờ buôn bán lúa gạo, hàng hoá. Con đường mà ngày nay là Đồng Khởi thời ấy là đại lộ sầm uất nhất, với khách sạn, quán cà phê, cửa hàng sang trọng.
Nhà hát Thành phố Sài Gòn được khánh thành vào khoảng đầu thế kỷ hai mươi, cùng nhiều công trình kiến trúc Pháp như nhà thờ lớn, bưu điện. Giới thượng lưu Sài Gòn gồm những đại điền chủ miền Tây, thương gia, công chức, với lối sống phóng khoáng hơn Hà Nội.
Tính cách người Nam Bộ hào sảng, hiếu khách cũng thấm vào giới khá giả. Những bữa tiệc lớn, những gia đình giàu có nổi tiếng với lòng hào phóng giúp đỡ người nghèo, xây chùa, lập trường học đã trở thành những câu chuyện được kể lại nhiều đời.
Mỗi vùng một kiểu thanh lịch: Hà Nội kín đáo và cầu kỳ, Huế trang nghiêm và tao nhã, Sài Gòn cởi mở và rộng rãi. Tất cả đều là một phần của văn hoá Việt.
Những món quà nhỏ của người Hà Nội
Còn một điều mà người Hà Nội xưa rất tự hào: quà. Không phải quà tặng đắt tiền, mà là những món ăn vặt mà người Hà Nội gọi chung là quà, như cốm làng Vòng mùa thu, bánh cuốn Thanh Trì, phở, bún chả. Nhà văn Thạch Lam đã viết về chúng rất trìu mến trong tập bút ký Hà Nội băm sáu phố phường.
Cái tinh tế của người Hà Nội nằm ở sự kén chọn: cốm phải đúng mùa, gói trong lá sen, ăn với chuối trứng cuốc. Món quà nhỏ mà cách thưởng thức có cả một nghi thức. Thanh lịch ở đây là sự chú tâm vào những thứ bình dị.
Khi đi thăm ai, người Hà Nội xưa mang theo một gói quà nhỏ chọn kỹ, đúng mùa, đúng sở thích người nhận. Món quà không đắt nhưng cho thấy người tặng đã nghĩ về người nhận.
Mùa thu năm nay, bạn thử mua một gói cốm gói trong lá sen, mang biếu một người lớn tuổi trong nhà và hỏi họ về Hà Nội ngày xưa. Có thể bạn sẽ nghe một câu chuyện mà sách nào cũng không có.
Câu hỏi thường gặp
Tràng An là tên gọi của nơi nào?
Tràng An là một tên gọi cũ dùng để chỉ kinh đô, và trong ca dao thường được hiểu là Thăng Long, Hà Nội. Câu ca dao về người Tràng An thanh lịch nói tới người đất kinh kỳ.
Nguyễn Cát Tường là ai?
Nguyễn Cát Tường, thường được biết với tên Lemur, là một hoạ sĩ thập niên ba mươi của thế kỷ hai mươi, gắn với nhóm Tự Lực Văn Đoàn. Ông nổi tiếng với những mẫu áo dài cách tân, góp phần định hình chiếc áo dài hiện đại.
Nhà hát Lớn Hà Nội xây năm nào?
Nhà hát Lớn Hà Nội được hoàn thành năm một nghìn chín trăm mười một, theo phong cách kiến trúc châu Âu. Đây vẫn là một trong những công trình biểu tượng của thủ đô.
Hà Nội băm sáu phố phường là tác phẩm của ai?
Đó là tập bút ký của nhà văn Thạch Lam, thành viên nhóm Tự Lực Văn Đoàn, viết về những món quà, nếp sống và vẻ đẹp của Hà Nội. Tác phẩm được nhiều thế hệ người đọc yêu mến.
Thanh lịch có phải chỉ là chuyện của người giàu?
Không. Thanh lịch là cách ứng xử nhã nhặn, chừng mực và tinh tế, có trong nhiều gia đình bình dị. Nó gắn với nếp nhà và sự giáo dục hơn là với tiền bạc.
