Ở Versailles, vua Louis mười bốn biến nghi lễ thành một công cụ cai trị. Quý tộc phải về sống quanh nhà vua, tranh nhau những vinh dự rất nhỏ như được đưa chiếc áo cho vua mỗi sáng, và chính vì bận rộn với những cuộc tranh giành ấy, họ phụ thuộc vào ân sủng của nhà vua thay vì tập hợp lực lượng chống lại ông.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Mình hay nói phép lịch sự là sự tử tế được sắp xếp có trật tự. Nhưng lịch sử cũng có những lúc phép tắc trở thành sợi dây trói. Tập này mình bước vào cung điện nổi tiếng nhất châu Âu, theo đúng những gì sử sách ghi lại, để thấy mặt bên kia của lễ nghi.
Một ông vua lớn lên trong nỗi sợ quý tộc
Louis mười bốn lên ngôi khi mới bốn tuổi, năm một nghìn sáu trăm bốn mươi ba. Thời thơ ấu của ông chứng kiến một loạt cuộc nổi loạn mà người Pháp gọi là Fronde, trong đó có sự tham gia của nhiều đại quý tộc. Có lúc cậu vua nhỏ phải cùng gia đình rời khỏi Paris trong đêm.
Nhiều sử gia cho rằng ký ức ấy theo ông suốt đời. Khi trực tiếp nắm quyền, ông muốn đảm bảo rằng không còn đại quý tộc nào đủ độc lập để thách thức nhà vua. Cách ông làm không phải bằng gươm giáo, mà bằng một thứ tinh vi hơn.
Ông cho mở rộng một cung điện săn bắn của cha mình ở Versailles, cách Paris một quãng, thành một cung điện khổng lồ. Năm một nghìn sáu trăm tám mươi hai, triều đình chính thức dời về đây.
Từ đó, ai muốn có quyền lực, chức vị, ân huệ, đều phải có mặt ở Versailles, trong tầm mắt của nhà vua. Quý tộc rời bỏ lâu đài và vùng đất của mình, nơi họ từng có thế lực riêng.
Lễ thức dậy: khi việc mặc áo thành đặc ân
Đúng vậy, và chi tiết nổi tiếng nhất là nghi lễ thức dậy buổi sáng của nhà vua. Đó không phải chuyện riêng tư, mà là một buổi lễ có khán giả. Những người được phép vào phòng vua lúc ông thức dậy được chia thành nhiều đợt, mỗi đợt dành cho một nhóm có thứ bậc khác nhau.
Những việc nhỏ nhặt như đưa chiếc áo sơ mi cho vua, đưa khăn lau tay, cầm nến đều trở thành đặc ân, giao cho những người có địa vị cao nhất có mặt lúc ấy. Quý tộc tranh nhau những đặc ân này, vì chúng là dấu hiệu công khai cho thấy ai đang được vua sủng ái.
Tương tự là nghi lễ đi ngủ buổi tối, bữa ăn của nhà vua trước mặt triều thần, những cuộc dạo chơi trong vườn. Cả ngày của nhà vua là một vở kịch được dàn dựng tỉ mỉ, và mọi người trong cung đều là diễn viên.
Một lời nói, một cái gật đầu, việc nhà vua có nhìn thấy ai hay không, đều có thể nâng ai đó lên hoặc đẩy ai đó xuống. Quý tộc dành cả đời để giải mã những tín hiệu ấy.
Phép tắc như một chiếc lồng vàng
Nói thêm về cái giá của hệ thống ấy. Sống ở Versailles rất đắt đỏ: trang phục phải theo mốt, phải tham gia các buổi tiệc, các trò đánh bạc, phải có người hầu, ngựa xe. Nhiều gia đình quý tộc mắc nợ, càng phụ thuộc vào trợ cấp và chức vị nhà vua ban.
Phép tắc trở nên cực kỳ phức tạp, ai được ngồi ghế có tay vịn, ai chỉ được ngồi ghế đẩu, ai phải đứng, ai được đội mũ trước mặt ai. Biết rõ và tuân thủ những quy tắc ấy là dấu hiệu bạn thuộc về giới này. Không biết là lộ ra mình là người ngoài.
Một số dấu hiệu bên ngoài còn được dùng để phân biệt, như những đôi giày gót đỏ mà ở triều đình thời ấy gắn với đặc quyền của tầng lớp trên. Trang phục trở thành tấm thẻ căn cước.
Những người thông minh, có năng lực, thay vì cai quản vùng đất hay làm việc có ích, lại dồn sức vào cuộc chơi danh vọng trong cung. Versailles là một chiếc lồng vàng, đẹp lộng lẫy, và chính vì đẹp nên người ta tự nguyện bước vào.
Vẻ huy hoàng và cái giá về sau
Đúng là không thể phủ định vẻ huy hoàng mà Versailles để lại. Phòng gương, với những ô cửa sổ lớn nhìn ra vườn và những tấm gương đối diện phản chiếu ánh sáng, hoàn thành năm một nghìn sáu trăm tám mươi tư, là biểu tượng của nghệ thuật và kỹ thuật nước Pháp thời ấy. Những khu vườn với hệ thống đài phun nước là một kỳ công.
Versailles cũng trở thành hình mẫu cho các triều đình châu Âu khác, nhiều vị vua chúa muốn có cung điện, có nghi lễ giống thế. Tiếng Pháp và phong cách Pháp trở thành ngôn ngữ của giới thượng lưu khắp lục địa trong một thời gian dài.
Nhưng chi phí cho cung điện, cho các cuộc chiến tranh và lối sống xa hoa đè nặng lên ngân khố. Khoảng cách giữa cuộc sống trong cung và đời sống của người dân ngày càng lớn. Dưới thời các vị vua kế tiếp, những vấn đề ấy cùng với nhiều nguyên nhân khác dẫn tới cuộc Cách mạng Pháp năm một nghìn bảy trăm tám mươi chín.
Các sử gia vẫn tranh luận về mức độ trách nhiệm của từng vị vua, nhưng Versailles đã trở thành biểu tượng của cả sự rực rỡ lẫn sự xa cách của một tầng lớp với phần còn lại của xã hội.
Bài học về phép tắc cho hôm nay
Còn bài học cho chúng ta là gì. Versailles cho thấy phép tắc có thể bị dùng để phân biệt, để loại trừ, để kiểm soát. Khi quy tắc trở nên quá phức tạp, mục đích của nó không còn là làm cho người khác thoải mái, mà là để lộ ra ai không thuộc về.
Phép lịch sự đích thực thì ngược lại. Nó tồn tại để mọi người cảm thấy dễ chịu, được tôn trọng. Một chủ nhà tinh tế khi thấy khách cầm nhầm dao nĩa sẽ không sửa, mà có khi còn cầm theo khách để khách không ngượng.
Có một giai thoại thường được kể, không rõ thật hư, về một vị chủ nhà thấy khách uống nước rửa tay trong bát, liền nâng bát của mình uống theo. Dù chuyện ấy có thật hay không, tinh thần của nó là điều đáng nhớ: phép tắc phục vụ con người, không phải ngược lại.
Lần tới khi thấy ai đó lúng túng trước một quy tắc ở bàn tiệc, bạn thử nhớ tới Versailles và chọn làm người giúp họ thoải mái, thay vì người để ý lỗi của họ.
Câu hỏi thường gặp
Cung điện Versailles có thể tham quan không?
Có. Versailles ngày nay là bảo tàng và di sản thế giới, mở cửa đón khách tham quan cung điện, phòng gương và các khu vườn. Nên đến sớm vì lượng khách rất đông, nhất là mùa hè.
Vua Louis mười bốn được gọi là gì?
Ông thường được gọi là Vua Mặt Trời, hình ảnh mặt trời gắn với nhà vua như trung tâm mà mọi thứ xoay quanh. Ông trị vì rất lâu, từ năm một nghìn sáu trăm bốn mươi ba tới khi mất năm một nghìn bảy trăm mười lăm.
Câu trẫm là nhà nước có phải của Louis mười bốn?
Câu nói này thường được gán cho Louis mười bốn, nhưng nhiều sử gia cho rằng không có bằng chứng chắc chắn ông đã nói như vậy. Nó phản ánh hình ảnh quyền lực tuyệt đối của ông hơn là một lời trích dẫn đã được kiểm chứng.
Quý tộc ở Versailles sống ở đâu trong cung?
Nhiều quý tộc được cấp những căn phòng trong cung điện, có khi rất chật chội và thiếu tiện nghi so với lâu đài riêng của họ. Được ở trong cung, gần nhà vua, quan trọng hơn sự thoải mái.
Versailles ảnh hưởng thế nào tới phép lịch sự châu Âu?
Nhiều nghi thức và phong cách ứng xử ở Versailles lan ra các triều đình châu Âu, và tiếng Pháp trở thành ngôn ngữ của ngoại giao và giới thượng lưu. Một số phép tắc bàn tiệc và giao tiếp ngày nay vẫn còn dấu vết từ thời ấy.
