Ngọc trai tự nhiên hình thành một cách tình cờ bên trong con trai, con hàu, và ngày nay cực kỳ hiếm; gần như mọi viên ngọc trai trên thị trường là ngọc nuôi cấy, nhưng vẫn do chính con trai tạo ra từng lớp xà cừ. Ngọc trai mềm và rất nhạy với hoá chất, nên người sành có câu: đeo ngọc trai sau cùng, tháo ra trước tiên.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Trong mọi thứ trang sức, ngọc trai là thứ duy nhất được một sinh vật sống làm ra, không cần cắt mài. Tập này mình mở vỏ trai, xem viên ngọc lớn lên thế nào, và học cách giữ nó qua nhiều đời như các bà, các mẹ vẫn giữ.
Viên ngọc lớn lên trong vỏ trai như thế nào?
Khi một vật lạ lọt vào bên trong con trai, thường là một mẩu mô hay một ký sinh nhỏ chứ không phải hạt cát như truyện hay kể, con trai không đẩy được nó ra. Để tự vệ, nó tiết ra từng lớp xà cừ bao quanh vật lạ, chính chất làm nên lớp óng ánh bên trong vỏ.
Lớp này chồng lên lớp kia, mỏng như màng, qua nhiều năm thành viên ngọc. Ánh sáng đi qua những lớp mỏng ấy, phản xạ và giao thoa, tạo ra thứ ánh sáng mờ ảo như từ bên trong toả ra, người ta gọi là độ ánh của ngọc.
Ngọc trai tự nhiên hình thành hoàn toàn tình cờ, trong hàng nghìn con trai may ra mới có một viên, mà viên tròn đều lại càng hiếm. Thời xưa, ngọc trai tự nhiên quý ngang hoặc hơn cả kim cương, và các thợ lặn phải lặn sâu, nín thở rất lâu để mò.
Vì quá hiếm và nguồn trai tự nhiên đã cạn kiệt ở nhiều vùng biển, ngọc trai tự nhiên ngày nay chủ yếu nằm trong các món đồ cổ và bảo tàng.
Ngọc trai nuôi cấy có phải ngọc giả không?
Đúng là nhiều người nghe chữ nuôi cấy thì nghĩ là giả, nhưng không phải. Ngọc nuôi cấy là ngọc thật, chỉ khác là con người chủ động đưa nhân vào con trai thay vì chờ may rủi. Kỹ thuật nuôi ngọc tròn được hoàn thiện ở Nhật Bản đầu thế kỷ hai mươi và làm ngọc trai trở nên phổ biến hơn rất nhiều.
Người nuôi cấy một hạt nhân nhỏ, thường mài từ vỏ trai, cùng một mẩu mô vào con trai, rồi thả con trai về biển hoặc hồ, chăm sóc nhiều tháng tới vài năm. Con trai vẫn tự tiết xà cừ bao quanh nhân như với ngọc tự nhiên.
Ngọc giả mới là thứ khác hẳn: hạt thuỷ tinh hay nhựa phủ một lớp sơn bóng, không có lớp xà cừ nào. Cách thử dân gian là chà nhẹ viên ngọc lên mép răng, ngọc thật có cảm giác hơi nhám sần vì các lớp xà cừ, ngọc giả trơn tuột. Nhưng muốn chắc, hãy nhờ người có chuyên môn.
Ở Việt Nam, nghề nuôi ngọc trai đã phát triển ở một số vùng biển như Phú Quốc, vịnh Hạ Long, Khánh Hoà, và nhiều du khách thích ghé xem quy trình mở trai lấy ngọc.
Nhìn một viên ngọc đẹp: độ ánh trước tiên
Nói thêm về cách nhìn ngọc, vì khác hẳn cách nhìn kim cương. Thứ quan trọng nhất là độ ánh. Đặt viên ngọc dưới ánh sáng, nhìn xem bạn có thấy hình phản chiếu sắc nét của nguồn sáng trên bề mặt không. Ngọc ánh mạnh như một chiếc gương tròn nhỏ, ngọc ánh yếu trông như phấn.
Kế đến là bề mặt: ít vết lồi lõm, đốm và rạn. Rồi đến hình dáng. Ngọc tròn hoàn hảo hiếm và quý nhất, nhưng ngọc hình giọt nước, hình bầu dục và cả ngọc méo tự nhiên cũng có vẻ đẹp riêng, có người thích chính vì mỗi viên một dáng.
Độ dày của lớp xà cừ cũng rất quan trọng. Ngọc nuôi quá vội có lớp xà cừ mỏng, đeo vài năm có thể mòn lộ nhân bên trong. Người bán uy tín sẽ cho bạn biết điều này.
Ngọc nước mặn thường tròn hơn và ánh mạnh hơn, ngọc nước ngọt thường có nhiều dáng và nhiều màu hơn, có khi toàn bộ là xà cừ không cần nhân. Ngọc từ các vùng biển ấm phía nam có thể rất lớn, có loại màu đen ánh xanh, ánh tím rất đặc biệt.
Đeo sau cùng, tháo ra trước tiên
Đúng vậy, và câu dặn ấy có lý do rõ ràng. Xà cừ chủ yếu là chất vôi, mềm hơn đá quý nhiều, và rất nhạy với a xít, nước hoa, keo xịt tóc, kem dưỡng, cả mồ hôi. Vì thế bạn trang điểm, xịt nước hoa, chỉnh tóc xong xuôi rồi mới đeo ngọc. Về nhà, tháo ngọc ra trước khi tẩy trang.
Sau mỗi lần đeo, lau chuỗi ngọc bằng một miếng vải mềm hơi ẩm để lấy đi mồ hôi và dầu da. Không ngâm nước, không dùng chất tẩy rửa, không dùng máy rung siêu âm làm sạch trang sức.
Khi cất, đừng thả ngọc lẫn vào hộp chung với các món trang sức khác, vì kim loại và đá cứng sẽ cào xước lớp xà cừ. Mỗi chuỗi nên có túi vải mềm riêng. Cũng đừng treo chuỗi ngọc lên móc lâu ngày, sợi dây sẽ giãn.
Một điều thú vị là ngọc trai thích được đeo. Để trong két kín quá lâu, nhất là nơi quá khô, lớp xà cừ có thể mất độ ẩm tự nhiên. Đeo thường xuyên mà chăm đúng cách lại giúp ngọc giữ vẻ đẹp.
Xâu lại chuỗi ngọc và giữ cho đời sau
Còn một việc mà nhiều gia đình bỏ quên: xâu lại chuỗi ngọc. Sợi dây lụa trong chuỗi ngọc sẽ giãn và bẩn dần theo năm tháng. Thợ kim hoàn khuyên nên xâu lại sau vài năm, hoặc sớm hơn nếu đeo thường xuyên, hay khi thấy các viên ngọc có khe hở giữa nhau.
Chuỗi ngọc tốt được xâu với một nút thắt nhỏ giữa từng viên. Nút thắt giữ cho các viên không cọ vào nhau, và nếu dây đứt, chỉ một viên rơi ra chứ không phải cả chuỗi tung toé khắp sàn.
Ngọc trai là món trang sức hay được truyền từ mẹ sang con gái, từ bà sang cháu, nhất là trong dịp cưới hỏi. Một chuỗi ngọc được giữ gìn cẩn thận có thể đẹp suốt nhiều đời người.
Nếu nhà bạn có chuỗi ngọc của mẹ hay bà cất lâu năm, hãy lấy ra lau nhẹ, đeo thử một buổi, rồi mang đi xâu lại. Món đồ ấy sẽ sống lại cùng những câu chuyện của người đeo trước.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc trai có bị ố vàng theo thời gian không?
Ngọc trai có thể ngả màu nhẹ theo thời gian, nhất là khi tiếp xúc nhiều với mồ hôi, mỹ phẩm và không được lau sau khi đeo. Chăm sóc đúng cách giúp giảm hiện tượng này, nhưng ngọc rất lâu năm ngả ấm màu một chút cũng là điều tự nhiên.
Đi tắm biển có nên đeo ngọc trai không?
Không nên. Nước biển, kem chống nắng, cát và nước hồ bơi có chất khử trùng đều có thể làm hại lớp xà cừ. Ngọc trai thuộc về những buổi tối và dịp trang trọng hơn là bãi biển.
Ngọc trai màu có phải nhuộm không?
Có ngọc trai mang màu tự nhiên do loài trai và môi trường, như ngọc đen ánh xanh, ngọc vàng, ngọc hồng phớt. Cũng có ngọc được nhuộm hay xử lý màu, người bán uy tín cần nói rõ điều này.
Chuỗi ngọc dài bao nhiêu là hợp?
Chuỗi ngắn ôm sát cổ hợp với áo cổ rộng, chuỗi dài qua xương quai xanh dễ đeo với nhiều kiểu áo, chuỗi rất dài có thể quấn đôi. Chọn theo dáng cổ và kiểu áo hay mặc nhất.
Đàn ông có đeo ngọc trai không?
Trong lịch sử, nhiều đàn ông quyền quý ở châu Âu và châu Á từng đeo ngọc trai. Ngày nay ngọc trai ở khuy cài tay áo hay ghim cài áo vẫn là lựa chọn thanh lịch cho nam giới ở dịp trang trọng.
