Nguồn gốc tác phẩm là chuỗi giấy tờ và dấu vết ghi lại bức tranh đã đi qua tay những ai, từng triển lãm ở đâu, từ xưởng của hoạ sĩ cho tới hôm nay. Một chuỗi nguồn gốc liền mạch là tấm khiên tốt nhất chống tranh giả, vì kẻ làm giả có thể bắt chước được nét vẽ, nhưng rất khó bịa ra được cả một lịch sử.
Chào bạn, đây là Giới Thượng Lưu. Trong thế giới nghệ thuật, có một câu nói nửa đùa nửa thật: bạn không mua một bức tranh, bạn mua câu chuyện của nó. Tập này mình đi theo câu chuyện ấy, và ghé qua những vụ làm giả từng làm cả giới sưu tầm chao đảo.
Nguồn gốc tác phẩm gồm những gì?
Hãy hình dung mỗi bức tranh có một cuốn hộ chiếu vô hình. Trang đầu là lúc nó rời xưởng của hoạ sĩ: hoá đơn bán, thư từ, sổ ghi chép của hoạ sĩ. Rồi những trang tiếp theo: các chủ sở hữu kế tiếp, các cuộc mua bán, các phiên đấu giá, những lần triển lãm có in trong ca ta lô.
Những dấu vết vật chất cũng là một phần của cuốn hộ chiếu ấy. Mặt sau tranh có khi mang nhãn dán của phòng tranh, con dấu của triển lãm, số kho của bảo tàng, dòng chữ viết tay của chủ cũ. Người trong nghề lật tranh ra xem mặt sau trước cả khi nhìn kỹ mặt trước.
Với nhiều hoạ sĩ lớn, các nhà nghiên cứu đã biên soạn tổng mục lục tác phẩm, tức danh sách và mô tả mọi tác phẩm được xác nhận của hoạ sĩ ấy. Một bức tranh không có trong tổng mục lục không hẳn là giả, nhưng sẽ phải trả lời nhiều câu hỏi hơn.
Chuỗi nguồn gốc có những khoảng trống không rõ là chuyện thường, nhất là với tranh trải qua chiến tranh. Nhưng khoảng trống càng lớn, người mua càng phải thận trọng.
Kẻ làm giả nổi tiếng nhất thế kỷ hai mươi
Đúng vậy, câu chuyện của Han van Meegeren, một hoạ sĩ người Hà Lan, là bài học kinh điển. Ông vẽ những bức tranh theo phong cách của Vermeer, danh hoạ Hà Lan thế kỷ mười bảy, và thuyết phục được cả những chuyên gia hàng đầu thời ấy rằng đó là những tác phẩm mới được phát hiện của Vermeer.
Sau chiến tranh thế giới thứ hai, người ta tìm thấy một bức mang tên Vermeer trong bộ sưu tập của một nhân vật cấp cao của phát xít Đức, và lần ra van Meegeren là người bán. Ông bị buộc tội bán quốc bảo cho kẻ thù. Để thoát tội phản quốc, ông thú nhận chính mình đã vẽ những bức ấy.
Để chứng minh, ông vẽ thêm một bức theo phong cách đó dưới sự chứng kiến của những người được chỉ định. Cuối cùng năm một nghìn chín trăm bốn mươi bảy, ông bị kết án về tội làm giả và qua đời cũng trong năm ấy.
Bài học lớn của vụ này là các chuyên gia đã muốn tin. Họ mong tìm thấy một Vermeer mới tới mức bỏ qua những điểm đáng ngờ. Người làm giả giỏi thường bán cho mong ước của người mua.
Khoa học bắt tranh giả thế nào?
Nói thêm về phía người đi bắt, vì ngày nay khoa học đứng rất vững bên cạnh con mắt chuyên gia. Phân tích chất màu là công cụ mạnh: mỗi loại bột màu có thời điểm ra đời. Ví dụ màu trắng làm từ ti tan chỉ được dùng phổ biến trong hội hoạ từ thế kỷ hai mươi, nên một bức tranh mang danh thế kỷ mười bảy mà có trắng ti tan là có vấn đề lớn.
Chụp tia hồng ngoại cho thấy nét vẽ phác bên dưới lớp sơn, cách hoạ sĩ dựng hình. Chụp tia X cho thấy những lớp sơn bị phủ lên, đôi khi lộ ra cả một bức tranh khác vẽ bên dưới, vì hoạ sĩ nghèo xưa hay vẽ lại trên toan cũ, còn kẻ làm giả hay tận dụng toan cổ.
Với tranh vẽ trên gỗ, đếm vòng năm của tấm gỗ giúp ước đoán thời điểm cây bị đốn. Sợi toan, đinh đóng khung, loại keo, tất cả đều là manh mối.
Nhưng khoa học chủ yếu giúp loại trừ, tức nói được bức tranh này không thể thuộc thời ấy. Còn khẳng định đúng là của một hoạ sĩ cụ thể thì vẫn cần kết hợp nguồn gốc, phân tích phong cách và ý kiến chuyên gia.
Tranh giả trên thị trường tranh Việt
Đúng là thị trường tranh Việt Nam cũng không xa lạ với chuyện này. Những hoạ sĩ thế hệ đầu học ở Trường Mỹ thuật Đông Dương và những danh hoạ nửa sau thế kỷ hai mươi được yêu quý, tranh của họ hiếm, nên cũng là mục tiêu của những bản giả mang chữ ký của họ.
Đã có những lần giới chuyên môn và báo chí đặt câu hỏi về độ thật của tranh trưng bày hay bán ra mang tên danh hoạ. Mình sẽ không nêu cụ thể vụ nào, nhưng bài học chung là chữ ký trên tranh là thứ dễ giả nhất.
Một khó khăn riêng ở Việt Nam là nhiều tác phẩm thời trước được trao tay không giấy tờ, hoạ sĩ đổi tranh lấy gạo, tặng bạn bè, gia đình cất giữ qua chiến tranh. Vì thế nguồn gốc nhiều bức tranh thật cũng mỏng manh, và chính điều đó tạo kẽ hở cho tranh giả.
Với những tác phẩm quan trọng, người mua nên tìm hiểu ý kiến của người thân hoạ sĩ, các nhà nghiên cứu, những người từng biên soạn sách về hoạ sĩ ấy, và luôn đặt câu hỏi.
Người mua nên làm gì để tự bảo vệ?
Còn với chính bạn, khi đứng trước một tác phẩm có giá trị lớn, có vài việc nên làm. Đầu tiên, hỏi về nguồn gốc và đòi xem giấy tờ. Bức tranh này từ đâu ra, ai là chủ trước đó, từng triển lãm ở đâu. Câu trả lời mơ hồ là tín hiệu nên chậm lại.
Thứ hai, mua qua những đơn vị có trách nhiệm, chịu ghi rõ cam kết về tính xác thực trên hoá đơn, và có chính sách hoàn tiền nếu tác phẩm sau đó được chứng minh là giả. Người bán dám cam kết thường là người bán tin vào món hàng của mình.
Thứ ba, cẩn thận với những món hời. Một bức tranh danh hoạ giá rẻ bất ngờ, được bán gấp, không cho thời gian kiểm tra, gần như chắc chắn là có vấn đề. Nghệ thuật thật hiếm khi cần vội.
Nếu nhà bạn có một bức tranh cũ, thử lật nó ra xem mặt sau. Biết đâu có một con dấu, một dòng chữ viết tay, mảnh đầu tiên của câu chuyện về nguồn gốc mà gia đình chưa từng để ý.
Câu hỏi thường gặp
Giấy chứng nhận tranh có đảm bảo tranh thật không?
Không hoàn toàn. Giấy chứng nhận cũng có thể bị làm giả, và giá trị của nó phụ thuộc vào người cấp. Giấy của hoạ sĩ, gia đình hoạ sĩ hay một chuyên gia được công nhận có giá trị hơn giấy do người bán tự làm.
Tranh chép có phải là tranh giả không?
Tranh chép công khai ghi rõ là bản chép, dùng để học hay trang trí, không phải tranh giả. Tranh chỉ thành giả khi được trình bày hay bán như thể là tác phẩm gốc của hoạ sĩ khác.
Phục chế tranh có làm giảm giá trị không?
Phục chế đúng nguyên tắc bởi người có chuyên môn giúp bảo tồn tranh và thường được chấp nhận. Phục chế quá tay, vẽ đè lên nhiều phần gốc có thể làm giảm giá trị, nên mọi lần phục chế cần được ghi chép đầy đủ.
Ai có thể giám định một bức tranh?
Thường là sự kết hợp của chuyên gia về hoạ sĩ ấy, phòng thí nghiệm phân tích vật liệu và người nghiên cứu nguồn gốc. Không có một người hay một máy nào tự mình đưa ra kết luận tuyệt đối.
Mua tranh thừa kế từ gia đình khác cần chú ý gì?
Nên tìm hiểu lịch sử bức tranh trong gia đình ấy, xin những giấy tờ, thư từ, ảnh chụp cũ có liên quan. Những ký ức của người trong nhà về nguồn gốc tranh cũng nên được ghi lại thành văn bản.
